Giáo dục nghề nghiệp: 'Đòn bẩy mềm' nâng bước thoát nghèo bền vững

Nếu trước đây hỗ trợ giảm nghèo chủ yếu xoay quanh trợ cấp ngắn hạn, thì nay cách tiếp cận đã chuyển sang “trao cần câu thay vì cho cá”, giúp người dân có nghề, có kỹ năng, có sinh kế và đặc biệt là có sự tự tin để bước ra khỏi cái nghèo. Những lớp đào tạo nghề mở ngay trên nương rẫy, tại các trung tâm cộng đồng hay giữa bản làng đã mang đến cơ hội học tập phù hợp với điều kiện sống của bà con.

Không ít hộ từ chỗ loay hoay trong sinh kế đã biết tổ chức sản xuất, mạnh dạn vay vốn, tìm đầu ra, thậm chí khởi nghiệp từ chính nghề được học. Dù vẫn còn nhiều khó khăn trong tổ chức đào tạo, nguồn lực và nhận thức xã hội, nhưng rõ ràng giáo dục nghề nghiệp đang cho thấy vai trò như một “đòn bẩy mềm”, chạm đúng nhu cầu của những người dân nghèo mong muốn tự đứng vững bằng đôi tay của mình.

Thoát nghèo từ những lớp học nghề sát thực tế

Chương trình Mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 - 2025 đánh dấu bước chuyển mới trong tư duy giảm nghèo khi đưa đào tạo nghề và tạo việc làm thành một dự án riêng. Đây không chỉ là thay đổi về cách làm mà còn là sự chuyển hướng căn bản trong quan điểm phát triển: đầu tư cho con người, xây dựng năng lực nghề nghiệp và tạo điều kiện để người dân tự vươn lên.

Ngay từ những năm đầu triển khai, chương trình đã đầu tư nâng cấp 146 cơ sở giáo dục nghề nghiệp, xây dựng 131 bộ chuẩn nghề, gần 2.000 chương trình – giáo trình và học liệu để đảm bảo dạy nghề sát thực tế, dễ áp dụng. Hơn 9.400 lượt giáo viên, cán bộ quản lý được bồi dưỡng nâng cao năng lực, góp phần tạo ra hệ thống đào tạo nghề thống nhất và chất lượng hơn. Đây là nền tảng quan trọng để các địa phương mở rộng quy mô đào tạo, đồng thời đảm bảo người học thực sự được học nghề có ích.

Nhiều tỉnh đã nhanh chóng đưa các lớp nghề xuống tận thôn bản, tận ruộng đồng – nơi bà con dễ tiếp cận nhất. Những nghề như chăn nuôi bò, trồng trọt an toàn sinh học, may mặc gia đình, chế biến nông sản… đều bám sát điều kiện sống, phong tục và thế mạnh của người dân. Nhờ vậy, người học không chỉ biết cách làm mà còn hiểu vì sao phải làm như thế, làm thế nào để sản phẩm có giá trị hơn.

Cùng với những trường hợp thành công, tỉnh Thanh Hóa còn thể hiện quyết tâm qua quy mô đào tạo: 97 lớp nghề được mở với 2.557 học viên; 83.380 lao động được tuyển sinh vào các cơ sở nghề; hơn 20 lớp sơ cấp và dạy nghề dưới 3 tháng cho hơn 700 người tại các huyện miền núi và vùng khó. Nhiều lớp nghề như đan lát thủ công, kỹ thuật chế biến món ăn, trồng trọt – chăn nuôi, nghiệp vụ du lịch gia đình… bám sát từng nhóm đối tượng, qua đó giúp người học tạo thêm nguồn thu nhập ổn định.

Không chỉ tập trung đào tạo người lao động, tỉnh Thanh Hóa còn chú trọng bồi dưỡng đội ngũ giáo viên và nâng cao năng lực tư vấn hướng nghiệp. 320 nhà giáo được tập huấn kỹ năng mềm, 660 học sinh – sinh viên được trang bị kiến thức khởi nghiệp, hơn 2.100 học sinh tham gia ngày hội tư vấn. Những hoạt động này góp phần hình thành môi trường học nghề phong phú, khơi gợi tinh thần khám phá nghề nghiệp của thế hệ trẻ.

Những khó khăn cần tháo gỡ

Dù đã đạt những thành quả đáng ghi nhận, quá trình triển khai giáo dục nghề nghiệp vẫn còn đối mặt với những trở ngại. Những khó khăn này nếu không được tháo gỡ kịp thời sẽ ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo cũng như khả năng duy trì sinh kế của người học.

Tại Thanh Hóa, tỷ lệ giải ngân của tiểu dự án Phát triển giáo dục nghề nghiệp vùng nghèo, vùng khó khăn còn thấp. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ quy định chưa rõ ràng về tiêu chí xác định người có thu nhập thấp. Điều này khiến việc lập danh sách người học, phân bổ kinh phí và tổ chức lớp gặp vướng mắc.

Ngoài ra, các Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp – Giáo dục thường xuyên, dù có nhu cầu nâng cấp cơ sở vật chất, vẫn chưa được ghi tên vào nhóm đơn vị được hưởng lợi từ chương trình nên không thể giải ngân nguồn vốn đã phân bổ.

Ở khu vực thành thị và ven biển, số lượng lao động thuộc hộ nghèo, cận nghèo có nhu cầu học nghề lại không nhiều. Họ chủ yếu là người cao tuổi, người khuyết tật hoặc đối tượng bảo trợ xã hội, khó đáp ứng yêu cầu học nghề và làm nghề. Điều này khiến nhiều địa phương gặp khó trong việc mở lớp, nhất là những nghề cần sự tham gia của lao động trẻ.

Ở nhiều xã miền núi, cơ sở vật chất và thiết bị dạy nghề chưa đáp ứng yêu cầu. Một số trung tâm thiếu phòng thực hành, máy móc cũ, chưa có điều kiện cập nhật công nghệ mới. Đội ngũ giáo viên cũng gặp khó khi phải dạy nhiều nghề, thiếu cơ hội được tập huấn chuyên sâu. Chính những hạn chế này làm giảm chất lượng đào tạo, khiến người học khó áp dụng kỹ thuật mới vào sản xuất.

Tuy gặp khó khăn, nhưng các địa phương đều nhìn nhận rõ rằng đào tạo nghề vẫn là giải pháp trọng tâm, lâu dài và bền vững. Người dân vùng nghèo, vùng khó khăn nếu chỉ trông chờ vào hỗ trợ sẽ rất khó thoát nghèo; nhưng nếu có nghề phù hợp, có kỹ năng và có định hướng đúng, họ có thể tự chủ trong cuộc sống và vươn lên mạnh mẽ hơn.

Trong thời gian tới, việc hoàn thiện cơ chế chính sách, ban hành tiêu chí cụ thể về đối tượng thụ hưởng, tạo điều kiện cho các trung tâm nghề được tiếp cận nguồn vốn, và đặc biệt là tăng cường liên kết với doanh nghiệp sẽ là chìa khóa để nâng cao chất lượng đào tạo. Doanh nghiệp tham gia từ khâu thiết kế chương trình đến tuyển dụng sẽ giúp đào tạo nghề sát với thực tế thị trường, tránh lãng phí nguồn lực và tăng khả năng có việc làm ngay cho người học.

Một yếu tố không kém phần quan trọng là thay đổi nhận thức của người dân về học nghề. Nhiều vùng vẫn còn tâm lý xem học nghề là lựa chọn thứ yếu, chỉ dành cho những người học văn hóa không tốt. Vì vậy, công tác tuyên truyền, tư vấn hướng nghiệp cần được làm thường xuyên, gần gũi và phù hợp với từng nhóm dân cư. Khi người dân hiểu rằng học nghề là con đường thực tế và hiệu quả để thoát nghèo, việc triển khai các lớp đào tạo chắc chắn sẽ thuận lợi hơn.

Từ những kết quả đã đạt được, có thể khẳng định giáo dục nghề nghiệp đang đóng vai trò “chìa khóa vàng” trong chiến lược giảm nghèo bền vững. Con đường này đòi hỏi sự kiên trì, đầu tư và đồng hành từ nhiều phía, nhưng hiệu quả mang lại không chỉ thể hiện ở thu nhập của từng hộ dân mà còn ở sự thay đổi tư duy, sự chủ động và tự tin của người lao động nghèo. Khi mỗi người dân có nghề trong tay, họ có thể mở ra cánh cửa mới cho chính mình và góp phần tạo nên sự thay đổi tích cực cho cộng đồng.