Giáo dục tài chính cá nhân: ‘Gốc rễ’ của chiến lược tài chính toàn diện quốc gia

“Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026 - 2030” được đánh giá là bước tiến, mở ra chu kỳ mới cho hệ sinh thái tài chính quốc gia an toàn, bao trùm và số hóa tại Việt Nam. Không chỉ hướng tới các chỉ tiêu định lượng, tầm nhìn vĩ mô đến năm 2030 xác định rõ vai trò của tài chính toàn diện trong việc tạo cơ hội tiếp cận bình đẳng, bảo vệ người tiêu dùng và thúc đẩy an sinh xã hội.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa những mục tiêu đột phá này trên môi trường số, công tác giáo dục tài chính quốc gia được xác định là giải pháp “gốc rễ”. Chỉ khi người dân và doanh nghiệp được nâng cao hiểu biết về tài chính để quản trị rủi ro, sử dụng dòng tiền có trách nhiệm, hệ thống mới có thể vận hành bền vững.

Để có góc nhìn chuyên sâu về vai trò này, Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance đã có cuộc trao đổi với TS Lê Minh Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA).

Thưa ông, Chính phủ vừa ban hành “Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia đến năm 2030”, trong đó triển khai đồng bộ chương trình giáo dục tài chính trên phạm vi toàn quốc. Ở góc độ một tổ chức nghề nghiệp chuyên sâu, ông đánh giá như thế nào về tầm quan trọng của mục tiêu này trong giai đoạn 2026 – 2030?

TS Lê Minh Nghĩa: Quyết định số 928/QĐ-TTg ngày 25/05/2026 về việc phê duyệt "Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026–2030" có thể xem là một bước tiến rất quan trọng trong tư duy phát triển của Việt Nam. Điểm đáng chú ý là lần này, giáo dục tài chính không còn được nhìn nhận như một hoạt động tuyên truyền đơn lẻ, mà đã trở thành một cấu phần chiến lược trong mô hình phát triển quốc gia.

Nếu trước đây chúng ta chủ yếu tập trung vào việc mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính (như mở tài khoản ngân hàng, thanh toán điện tử, tín dụng vi mô…), thì nay Chiến lược đã chuyển sang một cấp độ cao hơn: hình thành năng lực tài chính cho người dân. Nói cách khác, tài chính toàn diện không chỉ là “mọi người đều có thể tiếp cận”, mà phải là “mọi người có đủ hiểu biết để sử dụng dịch vụ tài chính một cách an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm”. Đây chính là “gốc rễ” của tài chính toàn diện.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi rất nhanh của nền kinh tế số và xã hội số. Người dân có thể mở tài khoản trực tuyến trong vài phút, đầu tư chứng khoán trên điện thoại, vay tiêu dùng qua ứng dụng hay tham gia bảo hiểm số. Tuy nhiên, tốc độ phổ cập dịch vụ tài chính đang đi nhanh hơn tốc độ phổ cập kiến thức tài chính. Khoảng cách này tạo ra rất nhiều rủi ro hệ lụy:

Do đó, việc Chính phủ đặt giáo dục tài chính thành một nhiệm vụ trọng tâm trong Chiến lược giai đoạn 2026–2030 là hoàn toàn đúng hướng và rất kịp thời. Ở góc độ của Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA), chúng tôi cho rằng giai đoạn 2026–2030 sẽ là “giai đoạn bản lề” để hình thành văn hóa tài chính mới cho xã hội Việt Nam.

Nếu hạ tầng công nghệ là “xương sống” của nền tài chính số, thì giáo dục tài chính chính là “hệ miễn dịch” giúp xã hội vận hành an toàn. Khi người dân biết tiết kiệm, đầu tư có trách nhiệm và có kế hoạch tài chính dài hạn, sức chống chịu của toàn nền kinh tế trước các cú sốc sẽ cao hơn rất nhiều.

Chiến lược mới rất khuyến khích việc lồng ghép nội dung giáo dục tài chính, quản lý tài chính cá nhân vào chương trình học tập cho học sinh, sinh viên và người lao động trẻ từ sớm. VFCA nhìn nhận cơ hội và thách thức của định hướng này ra sao?

TS Lê Minh Nghĩa: Trên thế giới, các quốc gia phát triển như Mỹ, Singapore, Úc, Nhật Bản hay Hàn Quốc đã đưa giáo dục tài chính vào trường học từ rất sớm như một kỹ năng sống cơ bản, tương tự như công nghệ hay ngoại ngữ. Tại Việt Nam, đây là nhu cầu ngày càng cấp thiết khi giới trẻ tiếp cận tài chính số rất nhanh nhưng lại thiếu nền tảng quản trị rủi ro, lãi suất hay dòng tiền.

Chúng tôi nhìn nhận định hướng này mang lại 4 cơ hội lớn nhưng cũng đi kèm 3 thách thức cốt lõi.

Cụ thể, 4 cơ hội chiến lược gồm trước hết, hình thành thói quen lành mạnh từ sớm, giúp người trẻ làm quen với các kỹ năng lập kế hoạch chi tiêu, quản lý nợ và đầu tư dài hạn. Sau đó, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong nền kinh tế số đa nghề và biến động, kỹ năng quản trị tài chính cá nhân là điều kiện cần để người lao động tự chủ.

Kế đến, hạn chế nạn tín dụng đen và lừa đảo. Người có kiến thức tài chính tốt sẽ tự tạo ra bộ lọc và có khả năng nhận diện rủi ro cao hơn.

Mặt khác, xây dựng hệ sinh thái nghề nghiệp chuẩn quốc tế, tạo nền tảng để hình thành lực lượng tư vấn hoạch định tài chính cá nhân chuyên nghiệp theo chuẩn quốc tế CFP® như Quyết định 928 đã nhấn mạnh về việc tăng cường hợp tác đào tạo chuyên sâu.

Song song với đó, thách thức đầu tiên là hiện nay chúng ta còn thiếu chương trình giáo dục tài chính chuẩn hóa phù hợp với từng độ tuổi. Giáo dục tài chính cho học sinh tiểu học sẽ khác với sinh viên đại học hoặc người lao động trẻ. Nội dung cần thiết thực, gần gũi và mang tính ứng dụng cao.

Thách thức thứ hai là thiếu đội ngũ giảng viên và chuyên gia có chuyên môn liên ngành. Giáo dục tài chính không chỉ là dạy kiến thức ngân hàng hay kế toán, mà còn liên quan đến hành vi tài chính, kỹ năng sống, công nghệ số và quản trị rủi ro.

Thách thức thứ ba là nguy cơ “hàn lâm hóa” giáo dục tài chính. Nếu chỉ dạy lý thuyết khô cứng mà thiếu tình huống thực tiễn thì rất khó tạo hứng thú cho người học.

Do đó, chúng tôi cho rằng cần chuyển từ tư duy “dạy kiến thức tài chính” sang “đào tạo năng lực tài chính”. Nghĩa là người học phải biết: Quản lý thu nhập; Kiểm soát chi tiêu; Biết tự bảo vệ mình trước rủi ro tài chính; Và hình thành tư duy tài chính dài hạn. Đó mới là giá trị cốt lõi của giáo dục tài chính trong thời đại mới.

Khác với giai đoạn trước, chiến lược tài chính toàn diện đến năm 2030 gắn liền giáo dục tài chính với chương trình công dân số và yêu cầu đẩy mạnh trên các ứng dụng công nghệ, đồng thời bảo vệ người tiêu dùng tài chính. Theo ông, mối quan hệ giữa các yếu tố này là gì?

TS Lê Minh Nghĩa: Đây là điểm mới cực kỳ đột phá. Hiện nay, giáo dục tài chính đã trực tiếp gắn liền với quá trình hình thành công dân số và bảo vệ người tiêu dùng tài chính trong môi trường số hóa toàn diện.

Trong môi trường số, việc thiếu hiểu biết tài chính không chỉ khiến người dân mất tiền, mà còn dẫn tới mất dữ liệu cá nhân, lộ lọt thông tin bảo mật và đánh mất niềm tin vào hệ thống số. Do đó, giáo dục tài chính hiện đại cần phải được mở rộng từ Năng lực tài chính thông thường (Financial Literacy) sang Năng lực tài chính số (Digital Financial Literacy).

Khung năng lực tài chính số bao gồm 4 nhóm kỹ năng:

(1) Kỹ năng sử dụng dịch vụ số an toàn (Ngân hàng số, ví điện tử, sinh trắc học...)

(2) Kỹ năng nhận diện & Quản trị rủi ro số (Phát hiện lừa đảo AI, bảo mật dữ liệu)

(3) Kỹ năng ra quyết định trên môi trường số (Kiểm chứng nguồn tin, tránh bẫy đám đông)

 (4) Kỹ năng kiểm soát hành vi tiêu dùng (Không chi tiêu vượt mức, không vay nợ vô tội vạ)

Một công dân số thực chất không chỉ cần biết bấm điện thoại để giao dịch công nghệ, mà phải biết dùng công nghệ đó một cách an toàn, có trách nhiệm. Năng lực tài chính số chính là “lá chắn mềm” hữu hiệu nhất bảo vệ người tiêu dùng trước các làn sóng lừa đảo công nghệ cao như Deepfake, AI giả mạo hay mạng xã hội thao túng hành vi.

Cuối cùng, với vai trò của Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam, VFCA sẽ có những hành động cụ thể nào để đồng hành cùng với các Bộ, ngành có liên quan trong việc triển khai các mục tiêu giáo dục tài chính này?

TS Lê Minh Nghĩa: Quyết định 928 đã khẳng định rõ vai trò quan trọng của các hiệp hội ngành nghề trong việc chủ động triển khai và đề xuất kiến nghị thực hiện Chiến lược. VFCA cam kết đồng hành mạnh mẽ cùng Chính phủ và các Bộ, ngành thông qua 5 trụ cột hành động trọng tâm sau.

Thứ nhất, cần chuẩn hóa nội dung giáo dục tài chính quốc gia, phối hợp với các cơ quan quản lý, trường đại học để biên soạn tài liệu theo tiêu chí "Dễ hiểu – Dễ tiếp cận – Dễ ứng dụng", phân tách rõ ràng các nhóm chi tiêu (thiết yếu, linh hoạt, tích lũy, nghĩa vụ) gắn với thực tế đời sống người Việt

Thứ hai, phát triển nghề Hoạch định tài chính cá nhân chuyên nghiệp. Thúc đẩy xây dựng hệ sinh thái nghề nghiệp chuyên nghiệp, minh bạch, từng bước đưa chuẩn quốc tế CFP® vào Việt Nam để hình thành đội ngũ chuyên gia có đủ năng lực tư vấn dài hạn cho người dân.

Thứ ba, đa dạng hóa kênh truyền thông cộng đồng. Phối hợp với các cơ quan báo chí tổ chức các diễn đàn, tọa đàm, khóa học ngắn hạn, chương trình trực tuyến nhằm bình dân hóa kiến thức tài chính cho người dân vùng sâu, vùng xa và các nhóm đối tượng yếu thế.

Thứ tư, đẩy mạnh phổ cập năng lực tài chính số. Tập trung vào các chuyên đề an toàn dữ liệu, nhận diện lừa đảo số, giúp người tiêu dùng tài chính tự xây dựng bộ quy tắc ứng xử thông minh trên không gian số.

Thứ năm, mở rộng hợp tác quốc tế, học hỏi mô hình đào tạo và quản trị dòng tiền từ các tổ chức tài chính lớn trên thế giới nhằm cập nhật liên tục xu hướng phát triển bao trùm toàn cầu.

Mục tiêu cuối cùng của giáo dục tài chính không chỉ dừng lại ở việc giúp người dân “biết về tiền”, mà quan trọng hơn là giúp họ chủ động nâng cao năng lực quản lý tài chính, sống an toàn hơn về tài chính, chủ động trước rủi ro bất thường và từng bước hướng tới tự do tài chính vững chắc.

Xin trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện ý nghĩa này!