Cho vay cầm đồ thế hệ mới... thời biến đổi của thị trường ngầm tỷ USD

Thị trường tài chính thay thế tại Việt Nam đang bước sang chu kỳ tăng trưởng mới với sự phân hóa mạnh giữa các mô hình hoạt động. Theo báo cáo “Thị trường Tài chính Thay thế Việt Nam 2026” do Fiingroup phát hành, quy mô dư nợ tín dụng cho vay thay thế hiện ước đạt khoảng 283 nghìn tỷ đồng (khoảng 10,5 tỷ USD), với tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) giai đoạn 2021-2025 đạt 22,5%. Điều này cho thấy vai trò bổ sung ngày càng rõ nét của kênh tài chính thay thế bên cạnh kênh tín dụng ngân hàng truyền thống.

Cho vay thay thế đang từng bước trở thành mảnh ghép quan trọng của thị trường tài chính tiêu dùng Việt Nam. Theo Fiingroup, bốn mô hình cho vay thay thế phổ biến hiện nay gồm dịch vụ cầm đồ, cho vay ngắn hạn (payday), mua trước trả sau (BNPL) và cho vay ngang hàng (P2P Lending). Trong đó, dịch vụ cầm đồ hiện chiếm tới 67,9% thị phần toàn thị trường.

Báo cáo cho biết xu hướng giai đoạn 2025-2026 cho thấy tăng trưởng đang dịch chuyển dần về các mô hình có vận hành minh bạch hơn, quản trị rủi ro tốt hơn và khả năng chuyển hóa dư nợ thành lợi nhuận rõ ràng hơn. Đây cũng được xem là giai đoạn thị trường bước vào quá trình phân hóa mạnh giữa các mô hình về đặc điểm tệp khách hàng, chất lượng tài sản bảo đảm, năng lực kiểm soát rủi ro và mức độ rõ ràng của khung pháp lý.

Cầm đồ thế hệ mới và làn sóng tích hợp BNPL vào hệ sinh thái số

Theo Fiingroup, cầm đồ hiện vẫn là cấu phần lớn nhất trong thị trường tài chính thay thế nhờ quy mô rộng và tính phổ cập cao, tuy nhiên biên lợi nhuận và tốc độ mở rộng của ngành vẫn phụ thuộc mạnh vào năng lực quản trị rủi ro.

Thị trường dịch vụ cầm đồ đang chứng kiến sự chuyển dịch đáng kể về mô hình hoạt động. Trong 5 năm qua, số lượng các cơ sở cầm đồ truyền thống có xu hướng giảm, một phần do hoạt động kiểm tra, rà soát các cơ sở có dấu hiệu liên quan tới “tín dụng đen”, đồng thời cũng chịu áp lực cạnh tranh từ sự phát triển của các chuỗi cầm đồ thế hệ mới.

Ở mảng “mua trước trả sau" (BNPL), thị trường cũng đang chuyển dịch từ mô hình startup chuyên biệt sang hình thức hợp tác giữa tổ chức tài chính và các nền tảng số. Nếu như năm 2020 thị trường chỉ có khoảng 4 nền tảng BNPL hoạt động thì tới năm 2025 con số này đã tăng lên khoảng 14 nền tảng.

Tuy nhiên, động lực tăng trưởng hiện không còn đến từ các nền tảng độc lập mà chủ yếu xuất phát từ các mô hình tích hợp trong hệ sinh thái tiêu dùng số. Các công ty tài chính, ngân hàng số, ví điện tử và nền tảng thương mại điện tử đang đẩy mạnh hợp tác nhằm tận dụng tệp khách hàng, dữ liệu và hệ sinh thái sẵn có.

Fiingroup cho rằng xu hướng này được thúc đẩy bởi ba yếu tố chính. Thứ nhất, nhu cầu tín dụng tiêu dùng ngày càng đa dạng, đặc biệt ở nhóm Gen Z và Millennials - những người ưu tiên trải nghiệm mua sắm liền mạch ngay trên nền tảng số.

Thứ hai, các hệ sinh thái tiêu dùng số cần thêm động lực tăng trưởng mới, trong đó BNPL giúp gia tăng tỷ lệ chuyển đổi, giá trị đơn hàng và mức độ gắn kết khách hàng trên các nền tảng tiêu dùng.

Thứ ba, các tổ chức tài chính có xu hướng mở rộng phân phối thông qua đối tác thay vì tự phát triển nền tảng BNPL riêng để tối ưu chi phí thu hút khách hàng.

Những mô hình nổi bật có thể kể đến như Home PayLater, TikTok Shop PayLater, Shopee PayLater, LazPayLater hay các mô hình hợp tác giữa Be với Cake, Thế Giới Di Động với Cake cho thấy BNPL đang dần trở thành một tính năng tín dụng tích hợp trong hệ sinh thái tiêu dùng số thay vì là một mô hình kinh doanh độc lập.

Báo cáo cũng cho thấy các fintech trong lĩnh vực tài chính thay thế đang tập trung mạnh hơn vào nhóm khách hàng trẻ am hiểu công nghệ, đặc biệt là Gen Z và Gen Y, qua đó thúc đẩy sự chuyển dịch khỏi các mô hình cho vay tiền mặt truyền thống. Khi Gen Z gia nhập lực lượng lao động và chiếm tỷ lệ lớn trong dân số trưởng thành, nhóm này được kỳ vọng sẽ trở thành tệp khách hàng chính của các đơn vị cho vay tiêu dùng.

Theo đó, các doanh nghiệp sẽ phải phát triển các sản phẩm và dịch vụ tài chính phù hợp hơn với thói quen tiêu dùng, hành vi số và nhu cầu trải nghiệm của thế hệ khách hàng mới.

Phân hóa mạnh theo năng lực vận hành và pháp lý

Fiingroup nhận định tài chính thay thế tại Việt Nam vẫn còn dư địa tăng trưởng lớn nhờ nhu cầu nền tảng, song tốc độ mở rộng trong giai đoạn tới sẽ phụ thuộc đáng kể vào tiến độ hoàn thiện pháp lý, sức cầu tiêu dùng và năng lực vận hành của từng doanh nghiệp.

Trong bức tranh này, lợi thế được cho là sẽ nghiêng về các mô hình có vận hành minh bạch, quản trị rủi ro tốt và khả năng tạo lợi nhuận bền vững. Cầm đồ thế hệ mới được đánh giá có nhiều khả năng tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt nhờ nhu cầu thực lớn, cấu trúc sản phẩm dễ tiếp cận và nền tảng pháp lý rõ ràng hơn so với nhiều mô hình thay thế khác.

Theo Fiingroup, triển vọng tăng trưởng của tài chính thay thế đến năm 2030 sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tốc độ chính thức hóa tín dụng và phân hoá giữa các mô hình, khả năng nâng cấp quản trị rủi ro, mở rộng hệ sinh thái phân phối, diễn biến kinh tế vĩ mô, nhu cầu người tiêu dùng và lộ trình hoàn thiện khung pháp lý.

Trong kịch bản tích cực, nếu môi trường vĩ mô thuận lợi, thu nhập hộ gia đình cải thiện và khung pháp lý cho fintech tiếp tục được chuẩn hóa, thị trường có thể tăng tốc mạnh nhờ sự dịch chuyển từ tín dụng phi chính thức sang các mô hình chuyên nghiệp, minh bạch hơn. Khi đó, các doanh nghiệp sở hữu năng lực dữ liệu, công nghệ và quản trị rủi ro sẽ là nhóm hưởng lợi lớn nhất.

Ở kịch bản cơ sở, cơ quan quản lý tiếp tục duy trì cách tiếp cận thận trọng, các điều chỉnh chính sách chủ yếu mang tính thử nghiệm có kiểm soát, trong khi nhu cầu vay của nhóm underbanked vẫn tăng. Thị trường khi đó vẫn mở rộng nhưng sẽ phân hóa mạnh giữa các doanh nghiệp có năng lực vốn, công nghệ và tuân thủ tốt hơn.

Trong khi đó, kịch bản thận trọng được đặt ra nếu tăng trưởng tiêu dùng và thu nhập hộ gia đình phục hồi chậm, đồng thời cạnh tranh từ ngân hàng và công ty tài chính gia tăng trong bối cảnh khung pháp lý hoàn thiện chậm hơn kỳ vọng. Khi đó, các mô hình thiếu hành lang pháp lý rõ ràng hoặc năng lực kiểm soát rủi ro yếu sẽ chịu áp lực đáng kể trong quá trình mở rộng. Fiingroup dự báo thị trường vẫn sẽ tăng trưởng nhưng ở tốc độ thấp hơn đáng kể.

Việt Nam hiện chưa có khung pháp lý toàn diện dành riêng cho tài chính thay thế; tuy nhiên, dịch vụ cầm đồ đã được quy định là ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Dù chưa có hành lang pháp lý cụ thể cho toàn bộ các mô hình cho vay thay thế, định hướng chính sách vẫn hướng tới thúc đẩy tài chính toàn diện, mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho người dân, đặc biệt là nhóm khách hàng chưa tiếp cận sâu dịch vụ tài chính ngân hàng.

Ngân hàng Nhà nước cũng đã triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho một số hoạt động fintech, bao gồm cho vay ngang hàng, qua đó tạo nền tảng cho quá trình chuẩn hóa và quản lý chặt chẽ hơn các mô hình tài chính thay thế trong thời gian tới.