'Hộ chiếu' ESG: DN Việt tụt hậu vì 'có cũng được, không có cũng chẳng sao'

Những lỗ hổng khiến ESG tại DN dễ trở thành khẩu hiệu

Báo cáo đánh giá mức độ sẵn sàng chuyển đổi xanh được thực hiện liên tục trong 3–4 năm gần đây cho thấy có ba vấn đề lặp đi lặp lại ở hầu hết doanh nghiệp. Thứ nhất, thiếu vốn – rào cản lớn nhất và xuất hiện trong gần như toàn bộ khảo sát. Thứ hai, thiếu giải pháp kỹ thuật và công nghệ để triển khai các yêu cầu chuyển đổi. Thứ ba, thiếu thông tin, thiếu hướng dẫn, khó tiếp cận dữ liệu cần thiết để ra quyết định.

Nhận thức chưa bao giờ được ghi nhận là rào cản lớn theo khảo sát. Nhưng thực tế hoàn toàn khác. Chương trình ESG Quốc gia — do một doanh nghiệp được Nhà nước ủy quyền phối hợp thực hiện suốt nhiều năm — cho thấy nhận thức của chủ doanh nghiệp mới chính là yếu tố sống còn.

Bà Phạm Thị Ngọc Thủy - Giám đốc Ban Nghiên cứu phát triển Kinh tế tư nhân, người đồng hành cùng chương trình chia sẻ, rất nhiều doanh nghiệp bước vào hành trình ESG với tâm trạng lo lắng, ngập ngừng; có doanh nghiệp rút lui giữa chừng, không đủ kiên trì để theo đuổi.

Mọi chuyện chỉ thay đổi khi chính người đứng đầu bắt đầu tự đặt câu hỏi: “Có cần làm hay không?”, “Có đưa ESG vào chiến lược phát triển sản xuất – kinh doanh hay không?”, hay chỉ coi ESG là phần phụ, phần trang trí cho đẹp báo cáo? Chỉ khi chủ doanh nghiệp thực sự hiểu và cam kết, toàn bộ hệ thống mới bắt đầu chuyển động, bà nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, điểm yếu lớn nhất của doanh nghiệp Việt khi tiếp cận ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) chính là thiếu dữ liệu và thiếu chiến lược. Ông Phạm Văn Đồng - Giám đốc công ty Tư vấn năng suất và Chất lượng quốc tế IPQ, nhiều doanh nghiệp ban đầu coi ESG là thứ “có cũng được, không có cũng chẳng sao”.

Chỉ đến khi thực hiện kiểm toán năng lượng và kiểm toán carbon, họ mới nhìn thấy sự thất thoát thật sự: mức tiêu thụ điện cao bất thường, dây chuyền vận hành thiếu hiệu quả, hệ thống cũ kỹ gây lãng phí nhưng không ai nhận ra vì chưa từng được đo lường.

Ông chia sẻ, một doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực công nghiệp đã thay đổi thái độ hoàn toàn chỉ sau khi hoàn thành bộ dữ liệu đầu tiên. Việc tối ưu hóa quy trình, nâng cấp thiết bị, điều chỉnh cách vận hành giúp họ tiết kiệm khoảng 1% năng lượng – một con số nhỏ trên giấy nhưng là khoản tiết kiệm lớn đối với doanh thu hàng nghìn tỷ đồng.

Khi doanh nghiệp công khai dữ liệu với khách hàng quốc tế, nhà mua hàng lập tức đánh giá cao và yêu cầu họ xây dựng lộ trình giảm phát thải 3–5 năm. Dữ liệu minh bạch trở thành “chìa khóa” để doanh nghiệp chuyển từ bị động sang chủ động.

Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp Việt vẫn loay hoay vì tiếp cận ESG như một tiêu chí trong danh sách chứ không coi đó là nền tảng quản trị. Họ thiếu hệ thống, thiếu người phụ trách, thiếu công cụ đo lường và chưa hiểu ESG là yếu tố mang tính quyết định đến việc có được tham gia chuỗi cung ứng của Mỹ, Nhật, EU hay không. Đây là lý do ESG dễ trở thành khẩu hiệu, dễ được đưa vào báo cáo nhưng lại khó đi vào thực thi.

Bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam (VASI) cho rằng dù doanh nghiệp có tham gia chuỗi cung ứng của Liên minh châu Âu, Mỹ, Nhật Bản,... hay không; dù doanh nghiệp chỉ xuất khẩu sang ASEAN hay khu vực khác mà cuối chuỗi vẫn là EU, Mỹ, Nhật,... thì doanh nghiệp vẫn phải đảm bảo đáp ứng các tiêu chuẩn do Eu, Mỹ, Nhật đặt ra. Do vậy, việc phải bắt đầu ngay từ hôm nay là hết sức cần thiết, không thể chậm trễ hơn nữa, bà nhấn mạnh.

Tại sao doanh nghiệp Việt cần thay đổi ngay?

Để ESG không còn là khẩu hiệu, các doanh nghiệp đi trước đều bắt đầu từ những điều tưởng nhỏ nhưng mang tính nền tảng: văn hóa tử tế, quy trình minh bạch, tinh thần tuân thủ và áp dụng tiêu chuẩn quốc tế ngay từ đầu.

Ông Nguyễn Đức Tùng – Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Công nghệ Thế hệ mới Hanel PT – cho biết doanh nghiệp ông bắt đầu thực hành ESG từ sớm và được tích hợp vào chiến lược và văn hoá doanh nghiệp. Ông chia sẻ một kinh nghiệm trong quá trình phát triển của công ty khi tiếp cận khách hàng mới. Năm 2017 khi khách hàng có nhu cầu tìm kiếm nhà cung cấp trong một lĩnh vực mới. Hanel PT khi đó chưa có dây chuyền máy móc, chưa có kinh nghiệm, chưa có nhân sự. Gần như không thể nhận được đơn hàng. Nhưng với hệ thống quản trị sản xuất, chất lượng, văn hoá doanh nghiệp, tầm nhìn phát triển bền vững họ lại nhận được cái gật đầu của đối tác Nhật Bản chỉ trong vòng hai tháng. Lý do không nằm ở năng lực sản xuất, mà nằm ở văn hóa doanh nghiệp.

Với đối tác Nhật, văn hóa là tiêu chuẩn số một: tính kỷ luật, sự tử tế, tinh thần làm đúng ngay từ đầu. Họ có thể hỗ trợ công nghệ, hỗ trợ vốn, nhưng không thể dạy văn hóa. Chính điều này giúp doanh nghiệp Việt trở thành một mảnh ghép phù hợp. Khi văn hóa làm nền tảng, ESG không còn là thứ áp lực từ bên ngoài, mà trở thành mục tiêu nội tại, xuyên suốt. Tám năm sau, doanh thu của doanh nghiệp tăng gấp bốn lần, và ESG trở thành lợi thế cạnh tranh rõ rệt khi tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.

Bài học rút ra là: ESG không thể đứng vững nếu thiếu nền tảng văn hóa. Văn hóa giúp doanh nghiệp vận hành liền mạch, minh bạch và có khả năng đáp ứng tiêu chuẩn cao của thị trường quốc tế mà không cần “gồng mình” theo phong trào.

Ông Tùng nói thêm, giữa nhiều doanh nghiệp cùng giỏi, đối tác quốc tế sẽ ưu tiên lựa chọn doanh nghiệp vừa giỏi vừa tốt vừa ESG, thay vì chỉ có năng lực giỏi. "Học lực giỏi" đi kèm "hạnh kiểm tốt" sẽ dễ dàng được chọn hơn, ông ví von.

Một trong những minh chứng sống động nhất cho thấy ESG không chỉ là khẩu hiệu là câu chuyện Bangladesh “vượt mặt” Việt Nam trong ngành dệt may. Bà Phạm Thị Ngọc Thủy - Giám đốc Ban Nghiên cứu phát triển Kinh tế tư nhân chia sẻ, vài năm trước, khi xuất khẩu dệt may Bangladesh vào Mỹ tăng 5–7%, dư luận Việt Nam tranh luận gay gắt về nguyên nhân. Nhiều người cho rằng Bangladesh không thể xanh hơn Việt Nam, thậm chí có ý kiến cho rằng các báo cáo “đã được tô vẽ”.

Tuy nhiên, chuyến khảo sát của đoàn doanh nghiệp Việt Nam tại Bangladesh đã phơi bày sự thật: Bangladesh sở hữu hàng trăm nhà máy đạt chứng chỉ LEED, nhiều nhà máy đạt tiêu chuẩn cao nhất của Mỹ. Quan trọng hơn, họ có một chiến lược quốc gia về xanh hóa ngành dệt may, xây dựng cụm công nghiệp xanh tập trung, từ đó tạo được niềm tin mạnh mẽ với các thương hiệu toàn cầu. Chỉ cần “đi vào khu công nghiệp của Bangladesh”, các nhãn hàng có thể đặt hàng ngay mà không cần thêm xác minh.

Trong khi đó, nhiều nhà máy Việt Nam dù có năng lực sản xuất tốt hơn vẫn bị loại vì thiếu chứng chỉ, thiếu báo cáo, thiếu minh bạch. Ngành dệt may là ví dụ rõ nhất cho thấy chậm chuyển đổi ESG đồng nghĩa với mất đơn hàng.

Hiện nay, xu hướng này đang lan sang nhiều ngành khác. Ngành điện tử – lĩnh vực xuất khẩu mũi nhọn của Việt Nam – đang đối mặt với yêu cầu khắt khe từ các tập đoàn quốc tế: báo cáo môi trường, quản lý năng lượng, phúc lợi lao động, truy xuất nguồn gốc nguyên vật liệu.

Bà Thủy cho biết, khách hàng không chỉ đánh giá nhà cung ứng cấp một mà còn yêu cầu kiểm soát tới cấp hai, cấp ba. Điều đó có nghĩa là hệ sinh thái doanh nghiệp trong nước phải cùng chuyển động, không thể “một người làm, một người đứng ngoài”.

Nhiều doanh nghiệp, sau khi nhìn thấy bài học từ Bangladesh, đã hành động rất nhanh. Có doanh nghiệp kể rằng, trước đây họ mất rất nhiều thời gian để thuyết phục khách hàng mua hàng. Nhưng sau khi đạt được một số chứng chỉ xanh hoặc có báo cáo ESG minh bạch, khách hàng không chỉ tin tưởng hơn mà còn tăng đơn hàng và cho phép doanh nghiệp tham gia vào những phân khúc có giá trị cao hơn. Càng minh bạch, họ càng được “chọn”; càng chủ động, họ càng có lợi thế, thậm chí có quyền chọn đối tác thay vì hy vọng đối tác chọn mình, bà Thủy chia sẻ.

ESG không còn là thứ xa xỉ chỉ dành cho doanh nghiệp lớn. Nó là điều kiện để doanh nghiệp Việt tồn tại trong chuỗi giá trị toàn cầu. Khi Bangladesh, Trung Quốc và nhiều quốc gia khác đang tiến rất nhanh trong chuyển đổi xanh, sự chậm trễ của Việt Nam sẽ khiến chúng ta đánh mất lợi thế trong chính những ngành có thế mạnh như điện tử, dệt may, gỗ và nông sản.

Các chuyên gia cho rằng, để ESG không còn là khẩu hiệu, doanh nghiệp phải bắt đầu từ những yếu tố căn bản nhất: đo lường dữ liệu, minh bạch thông tin, xây dựng văn hóa tuân thủ, đầu tư cải tiến quy trình và gắn ESG với chiến lược dài hạn. Những doanh nghiệp làm thật đã chứng minh rằng khi bắt đầu sớm, họ không chỉ tiết kiệm chi phí, tăng hiệu quả sản xuất mà còn mở rộng được thị trường và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng.