Hơn 300 'ông lớn' bị Cục Thuế cảnh báo: Toàn bộ chuỗi vận hành của DN đang bị soi kỹ

Thuế không chỉ xem sổ sách, mà còn cách vận hành DN

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, ông Nguyễn Hồ Ngọc, Phó Tổng Giám đốc hãng kiểm toán AMA cho rằng, sự việc Cục Thuế công bố 302 công ty thuộc diện kiểm tra thuế là một cảnh báo đến tất cả các doanh nghiệp. Chủ doanh nghiệp, không nên giao toàn bộ câu chuyện này cho phòng kế toán rồi xem đó là việc kỹ thuật bởi đây không chỉ là chuyện kê khai thuế mà còn nằm ở mô hình quản trị.

Một doanh nghiệp bị nhìn là “lỗ kéo dài, lãi mỏng” thường không phát sinh rủi ro vì một bút toán. Rủi ro thường đến từ một chuỗi quyết định quản trị: chính sách giá bán, chính sách mua hàng, cơ cấu vốn, cơ chế phân bổ chi phí tập đoàn, cách trả phí dịch vụ nội bộ, cách ký hợp đồng với bên liên kết, cách ghi nhận doanh thu, và cả chuyện doanh nghiệp có đầu tư mở rộng trong khi liên tục báo lỗ hay không. Cơ quan thuế đang đi đúng vào các vùng này. Nói dễ hiểu, họ không chỉ đọc sổ kế toán mà chính xác họ đang đọc cách công ty đang vận hành.

Do đó, theo ông Ngọc, một chủ doanh nghiệp “khôn ngoan” không nên hỏi kế toán: “Năm nay có bị kiểm tra không?” mà vấn đề cần làm rõ là: “Nếu ngày mai bị kiểm tra, công ty có giải thích được mô hình lợi nhuận của mình không?” Hai câu này nghe giống nhau, nhưng khác rất xa. Câu đầu mang tâm lý né tránh, nhưng câu sau mang tư duy quản trị.

Nếu cơ quan thuế vào cuộc kiểm tra, quyền của doanh nghiệp có, nhưng nghĩa vụ cũng rất rõ.

Trước hết, quy định mới được phổ biến từ Luật Quản lý thuế 2025, người nộp thuế có quyền từ chối kiểm tra tại trụ sở nếu cơ quan có thẩm quyền không có quyết định kiểm tra hợp lệ; có quyền từ chối cung cấp thông tin không liên quan đến nội dung kiểm tra hoặc thuộc bí mật nhà nước, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Nhưng đồng thời, người nộp thuế có nghĩa vụ chấp hành quyết định kiểm tra, chấp hành yêu cầu giải trình, bổ sung thông tin, cung cấp đầy đủ, chính xác, trung thực tài liệu liên quan, ký biên bản và chấp hành kết luận xử lý. Đây không phải là sân chơi của cảm xúc, bản chất là thông tin hồ sơ và tính nhất quán.

Ở một tầng rủi ro cao hơn, Luật Quản lý thuế 2025 còn cho phép cơ quan quản lý thuế công khai thông tin người nộp thuế trong các trường hợp như trốn thuế, chây ỳ không nộp, nợ thuế, hoặc không thực hiện yêu cầu của cơ quan thuế theo quy định pháp luật. Với doanh nghiệp, rủi ro lúc đó không còn chỉ là tiền truy thu, mà là rủi ro danh tiếng.

Doanh nghiệp phải tự rà soát trước khi bị kiểm tra

Theo ông Ngọc, để tránh các rủi ro về thuế có thể gặp phải, ngay lúc này bộ phận sổ sách, kế toán bắt đầu bằng câu hỏi “có sai gì không?”. Để hiểu được điều này, cần rà soát các vấn đề cốt lõi sau.

Thứ nhất, cần làm rõ vì sao doanh nghiệp lỗ hoặc lãi mỏng trong 2-3 năm gần đây. Lý do đó có được chứng minh bằng dữ liệu vận hành, hợp đồng, báo cáo quản trị, biên bản nội bộ. Tiếp đến, kiểm tra doanh thu, thuế VAT, giá vốn, chi phí và dòng tiền có đi cùng logic không. Chỗ nào tăng giảm bất thường? Chỗ nào chỉ đúng về số nhưng khó giải thích về bản chất?

Sau đó, rà soát các khoản chi phí lớn nhất của doanh nghiệp. Khoản nào có nguy cơ bị hỏi “chi tiền như vậy đang tạo ra doanh thu nào, lợi ích nào”. Liệu có giao dịch liên kết không? Nếu có, hồ sơ xác định giá, hồ sơ dịch vụ, căn cứ phân bổ, căn cứ lãi vay, hợp đồng và bằng chứng thực hiện đã đủ chưa?

Ngoài ra, doanh nghiệp có đầu tư mở rộng, tăng vốn, tăng tài sản trong khi liên tục báo lỗ không? Nếu có, doanh nghiệp đã chuẩn bị câu chuyện giải trình hợp lý rao sao. Trường hợp, nếu có đoàn kiểm tra yêu cầu dữ liệu, doanh nghiệp xuất ra được trong bao lâu và có nhất quán không? Chậm, thiếu, hoặc mỗi nơi một số là tự làm khó mình.

Tựu trung, ông Nguyễn Hồ Ngọc khuyến nghị rằng, không chỉ chờ có kiểm tra, kế toán doanh nghiệp cần lập hồ sơ giải trình rủi ro trước khi có yêu cầu giải trình. Mỗi năm lỗ hoặc lãi mỏng cần có một bản giải trình riêng, nói rõ nguyên nhân, số liệu chứng minh, tài liệu kèm theo, các khoản bất thường, các giao dịch liên kết, các thay đổi về đầu tư, vốn, giá bán, công suất, khấu hao, chi phí tài chính.

“Làm việc này sớm, giúp doanh nghiệp chuyển từ thế bị hỏi sang thế chủ động. Cách làm này là suy luận quản trị từ chính hướng kiểm tra của Cục Thuế”, ông Ngọc nói thêm.

Với doanh nghiệp, người đứng đầu, chịu trách nhiệm pháp luật nên yêu cầu bộ phận tài chính - kế toán trình báo cáo nhằm làm rõ một số nội dung: Vì sao công ty lỗ hoặc lãi mỏng, những khoản nào có thể bị cơ quan thuế hỏi đầu tiên và nếu bị kiểm tra, công ty đã có đủ hồ sơ giải trình chưa. Nếu kế toán chưa trả lời được 3 việc này, rủi ro trước tiên không nằm ở thuế, mà nằm ở hệ thống quản trị của công ty.

Thực tế, điều đáng lo nhất không phải là tên doanh nghiệp xuất hiện trong một danh sách lan truyền. Điều lo sợ hơn là doanh nghiệp không biết vì sao mình có thể xuất hiện trong danh sách đó.

Ông Ngọc nhấn mạnh rằng, động thái của Cục Thuế cho thấy, cơ quan thuế đang đi theo hướng rất rõ: dùng dữ liệu để nhận diện doanh nghiệp lỗ kéo dài, lãi mỏng; rà soát kỹ doanh thu, chi phí, thuế VAT, giao dịch liên kết, lãi vay nội bộ, dịch vụ nội bộ; cập nhật thêm dữ liệu quyết toán 2025 để sàng lọc doanh nghiệp rủi ro cao; và triển khai kiểm tra chuyên đề trong suốt năm 2026.

Vì vậy, bài học cho kế toán, cũng như chủ doanh nghiệp không phải là “giữ đủ chứng từ”, thực chất là: phải làm cho số liệu, hồ sơ và câu chuyện kinh doanh nói cùng một tiếng nói.

“Thuế không chỉ kiểm tra kê khai thuế ra sao, thuế đang đọc cách doanh nghiệp đang kiếm tiền, cách DN trả các chi phí và giải thích lợi nhuận”, vị Phó Tổng Giám đốc nói bản chất.