302 DN bị Cục Thuế kiểm tra: Soi vào chuỗi số liệu, lộ ra nhiều nghi vấn

Lỗ nhiều năm, lãi mỏng không có nghĩa là vi phạm về thuế

Mới đây, Cục Thuế (Bộ Tài chính) đã ban hành Công văn 1927, yêu cầu các đơn vị trực thuộc tăng cường quản lý và kiểm tra chuyên đề năm 2026 đối với nhóm 302 doanh nghiệp thua lỗ kéo dài, lãi mỏng. Đồng thời, rà soát thêm các doanh nghiệp có doanh thu từ 1.000 tỷ đồng trở lên và lỗ liên tiếp 2 năm 2023, 2024 để cập nhật theo quyết toán năm 2025 và xác định doanh nghiệp rủi ro cao đưa vào kế hoạch kiểm tra.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance về câu chuyện này, ông Nguyễn Hồ Ngọc, Phó Tổng Giám đốc hãng Kiểm toán AMA nêu quan điểm, với thông tin trên các chủ doanh nghiệp, bộ phận kế toán nên nhìn nhận thông tin này dưới góc độ không phải là “ai có tên”, mà là cách cơ quan thuế đang chọn mẫu rủi ro.

Theo ông Ngọc, thực tế một sai lầm phổ biến thường nghĩ rằng: “Công ty tôi không có tên, vậy chắc không sao”, nhưng thực ra, thông điệp của Công văn 1927 không phải là khoanh lại một danh sách rồi dừng ở đó.

Cục Thuế yêu cầu các đơn vị địa phương cập nhật số liệu theo quyết toán thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2025, phân tích rủi ro, đề xuất bổ sung doanh nghiệp vào kế hoạch kiểm tra, báo cáo ngay trong tháng 4/2026, theo dõi tiến độ hàng tháng và tổng hợp kết quả đến tháng 12/2026.

“Nói cách khác, đây là một chiến dịch quản lý theo dữ liệu, không phải một đợt “điểm danh” mang tính hình thức”, vị Phó Tổng Giám đốc nói mục tiêu.

Vì vậy, với người làm kế toán, danh sách đang lan truyền nên được hiểu là mẫu nhận diện rủi ro. Với chủ doanh nghiệp, đó là cảnh báo về cách bộ máy quản trị tài chính của công ty đang bị đọc bởi cơ quan thuế. DN có thể chưa nằm trong danh sách hôm nay, nhưng nếu số liệu 2025 tiếp tục cho ra cùng một mẫu hình: lỗ kéo dài, biên lợi nhuận mỏng bất thường, chi phí nội bộ lớn, giao dịch liên kết khó giải trình, thì khả năng bị đưa vào kế hoạch kiểm tra vẫn còn nguyên.

Do đó, ông Ngọc nhấn mạnh, thực trạng doanh nghiệp lỗ nhiều năm, lãi mỏng không phải là kết luận vi phạm. Đó là tín hiệu để cơ quan thuế hỏi sâu hơn.

Ông Ngọc phân tích, cần tách bạch một việc đó là lỗ không đồng nghĩa với sai. Một doanh nghiệp sản xuất mới đầu tư, doanh nghiệp mở rộng thị trường, doanh nghiệp chịu khấu hao lớn, chi phí vốn cao, hoặc doanh nghiệp hoạt động trong ngành có biên lợi nhuận thấp hoàn toàn có thể lỗ hoặc lãi mỏng trong nhiều kỳ.

Vấn đề không nằm ở con số lỗ đứng riêng lẻ. Vấn đề nằm ở việc doanh nghiệp có chứng minh được logic kinh doanh đằng sau con số đó hay không. Đây là chỗ rất nhiều doanh nghiệp “thua” không phải vì hoạt động kém, mà vì hồ sơ giải trình yếu. Nhận định này là suy luận từ chính trọng tâm rà soát mà Cục Thuế nêu ra trong Công văn trên.

Cơ quan thuế nêu rõ các nội dung cần chú ý khi kiểm tra doanh nghiệp lỗ nhiều năm, lãi mỏng: kiểm tra tính hợp lý của doanh thu, chi phí, lợi nhuận; các khoản chi phí lớn, bất thường; thời điểm ghi nhận doanh thu và thuế GTGT đầu ra; việc kê khai GTGT đầu vào, đầu ra; hồ sơ giá vốn, chi phí quản lý, chi phí bán hàng; chi phí lãi vay nội bộ tập đoàn; phí dịch vụ nội bộ như dịch vụ trung tâm, kỹ thuật, hỗ trợ quản lý, bản quyền, nhượng quyền; và giao dịch với bên liên kết theo nguyên tắc độc lập.

Ông Nguyễn Hồ Ngọc đánh giá, nhìn danh mục kiểm tra này là thấy ngay, cơ quan thuế đang đi thẳng vào vùng mà kế toán thường gọi là “số liệu có lý trên sổ nhưng yếu trên hồ sơ”.

Kế toán cần lưu ý tư duy “hạch toán xong là xong”

Từ tín hiệu của Công văn 1927, ông Ngọc nhìn nhận, cơ quan thuế đang quan tâm nhiều đến 4 nhóm vấn đề lớn.

Thứ nhất, rủi ro về thời điểm ghi nhận. Thời điểm ghi nhận doanh thu, thời điểm kê khai thuế GTGT đầu ra, thời điểm hạch toán chi phí là vùng dễ phát sinh sai lệch nhất. Nhiều doanh nghiệp không ghi nhận sai bản chất, nhưng ghi nhận sai kỳ. Khi đó, báo cáo tài chính có thể vẫn cân, nhưng hồ sơ thuế lại không ổn. Cục Thuế đã nêu thẳng yêu cầu kiểm tra thời điểm, căn cứ ghi nhận doanh thu và thuế GTGT đầu ra để tránh ghi nhận thiếu hoặc kê khai khống.

Thứ hai, rủi ro về chi phí lớn nhưng chứng minh yếu. Giá vốn, chi phí quản lý, chi phí bán hàng, chi phí lãi vay, chi phí dịch vụ nội bộ, phí bản quyền, phí hỗ trợ kỹ thuật… là những khoản rất hay “đúng sổ nhưng yếu hồ sơ”.

Công văn 1927 cho thấy đây là vùng bị soi trực diện. Nếu chi phí lớn mà hợp đồng chung chung, hồ sơ nghiệm thu sơ sài, không chứng minh được dịch vụ thực tế, không chứng minh được mối liên hệ với doanh thu, hoặc không giải thích được cách xác định mức phí theo nguyên tắc giao dịch độc lập, thì rủi ro loại chi phí là rất rõ.

Thứ ba, rủi ro về giao dịch liên kết. Khi cơ quan thuế nhấn vào chi phí lãi vay nội bộ tập đoàn, dịch vụ nội bộ tập đoàn và hợp đồng mua bán với bên liên kết, thông điệp ở đây rất rõ: doanh nghiệp có giao dịch liên kết mà hồ sơ mỏng sẽ bị đọc như một điểm rủi ro.

Khung pháp lý về quản lý thuế với giao dịch liên kết hiện vẫn nằm tại Nghị định 132/2020, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 20/2025, đang có hiệu lực. Với nhóm doanh nghiệp lỗ nhiều năm hoặc lợi nhuận thấp hơn mặt bằng ngành, hồ sơ liên kết càng phải chắc hơn bình thường.

Thứ tư, rủi ro vì kế toán chỉ nhìn số, không nhìn câu chuyện kinh doanh. Đây mới là điểm “đau nhất”. Kế toán thường giữ đủ chứng từ, nhưng cơ quan thuế không chỉ hỏi “có chứng từ không?”, mà họ cần biết “chứng từ đó chứng minh điều gì?”. Một doanh nghiệp lỗ nhiều năm nhưng vẫn tăng vốn, mở rộng đầu tư, vẫn phát sinh nhiều phí nội bộ, vẫn mua bán với bên liên kết ở mức giá khó đối chiếu, thì chỉ giữ chứng từ thôi chưa đủ.

Tựu trung lại, vị Phó Tổng Giám đốc nhấn mạnh rằng, kế toán phải giúp doanh nghiệp trả lời được câu hỏi: Vì sao mô hình tài chính hiện tại là hợp lý theo thực tế kinh doanh? Chính công văn 1927 cũng yêu cầu cảnh báo đối với trường hợp doanh nghiệp liên tục kê khai lỗ nhiều năm không nộp thuế mà vẫn đầu tư mở rộng, tăng vốn. Với kế toán, đây là lúc cần phải bỏ tư duy “hạch toán xong là xong”.