Chưa được MSCI gọi tên, chứng khoán Việt Nam còn cách nhóm mới nổi ASEAN bao xa?

Trong bối cảnh các thị trường lớn trong khu vực như Thái Lan, Malaysia và Indonesia đều đã gia nhập nhóm thị trường mới nổi (Emerging Market), việc Việt Nam tiếp tục đứng ngoài Watch List của MSCI trong kỳ rà soát phân loại thị trường năm 2026 một lần nữa đặt ra câu hỏi: thị trường còn thiếu gì để bước qua “vòng tiền kiểm” nâng hạng?

Để tìm lời giải, giới đầu tư phải nhìn lại Báo cáo Đánh giá Khả năng Tiếp cận Thị trường Toàn cầu (Global Market Accessibility Review) được MSCI công bố trước đó. Điểm đáng chú ý là Việt Nam không bị đánh giá thấp trên diện rộng. So với Thái Lan, Malaysia hay Indonesia, khoảng cách của Việt Nam với nhóm thị trường mới nổi không nằm ở toàn bộ cấu trúc thị trường, mà chủ yếu tập trung ở một số tiêu chí mang tính quyết định đối với dòng vốn ngoại.

Không "thua" toàn diện, nhưng "vướng" đúng chỗ quan trọng

Trong khung đánh giá của MSCI, Việt Nam vẫn ghi nhận nhiều tiêu chí ở mức tích cực tích cực “++” hoặc không có vấn đề lớn “+”, tương đồng với các thị trường mới nổi trong khu vực ASEAN.

Ở nhóm độ mở với nhà đầu tư nước ngoài, tiêu chí yêu cầu đối với nhà đầu tư được chấm “++”, ngang bằng với Thái Lan, Malaysia, Indonesia và Philippines. Ở nhóm dòng vốn, tiêu chí mức độ hạn chế đối với dòng vốn cũng đạt “++”, cho thấy Việt Nam không gặp rào cản lớn về kiểm soát vốn.

Tại nhóm vận hành thị trường, nhiều tiêu chí như quy trình đăng ký và thiết lập tài khoản, khung pháp lý, hoạt động giám sát - lưu ký, cơ quan đăng ký/lưu ký, khả năng chuyển nhượng, sự sẵn có của công cụ đầu tư và tính ổn định của khuôn khổ thể chế đều không có vấn đề lớn.

Theo BSC Research, điều này cho thấy Việt Nam không “kém toàn diện” so với các thị trường mới nổi ASEAN. Vấn đề nằm ở chỗ những tiêu chí còn “vướng lại” lại chính là các yếu tố có tác động trực tiếp đến trải nghiệm thực tế của nhà đầu tư tổ chức quốc tế.

Điểm nghẽn đầu tiên là sở hữu nước ngoài. Đây là nhóm tiêu chí mà Việt Nam bị đánh giá cần cải thiện ở cả ba khía cạnh: giới hạn sở hữu nước ngoài, room ngoại còn lại và quyền bình đẳng của nhà đầu tư nước ngoài. Trong khi đó, Malaysia và Indonesia đã cải thiện tốt hơn ở các tiêu chí này, giúp nhà đầu tư nước ngoài có dư địa giải ngân lớn hơn, đặc biệt ở nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn. Điều này đặc biệt quan trọng bởi với nhà đầu tư tổ chức, vấn đề không chỉ là thị trường có doanh nghiệp tốt hay không, mà là liệu họ có thể tiếp cận đủ tỷ trọng mong muốn hay không.

Điểm nghẽn thứ hai là ngoại hối. Việt Nam tiếp tục bị đánh giá ở mức cần cải thiện về mức độ tự do của thị trường ngoại hối. So với Thái Lan và Malaysia, đây vẫn là khoảng cách đáng kể. Với các quỹ đầu tư nước ngoài, việc đầu tư không chỉ dừng ở mua cổ phiếu mà còn liên quan đến khả năng chuyển đổi dòng tiền, phòng ngừa rủi ro tỷ giá và rút vốn linh hoạt. Đây là yếu tố nền tảng quyết định trải nghiệm đầu tư thực tế.

Điểm nghẽn thứ ba là luồng thông tin và minh bạch. Việt Nam vẫn bị giữ ở mức cần cải thiện trong tiêu chí Information Flow. Trong kỳ đánh giá năm 2026, MSCI tiếp tục theo dõi lộ trình công bố thông tin bằng tiếng Anh, đồng thời bổ sung lưu ý mới về tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) thấp. Một số doanh nghiệp có free-float thấp đã bị đưa vào diện cảnh báo do tạo ra lo ngại về khả năng đầu tư, mức độ minh bạch và chất lượng hình thành giá.

Đáng chú ý, đây cũng là tiêu chí mà Indonesia vừa bị hạ từ “+” xuống “-” trong kỳ đánh giá năm nay.

Điểm nghẽn cuối cùng là hạ tầng hậu giao dịch. Ở tiêu chí thanh toán - bù trừ, Việt Nam hiện vẫn chỉ ở mức “+”, thấp hơn Malaysia nhưng tương đồng với Thái Lan và Indonesia. Trong khi đó, hoạt động cho vay chứng khoán và bán khống vẫn bị đánh giá cần cải thiện. Đây là các công cụ quan trọng với nhà đầu tư tổ chức trong việc phòng vệ rủi ro, tối ưu hóa vận hành và triển khai chiến lược giao dịch.

Dù vậy, báo cáo của MSCI cũng đã ghi nhận bước tiến của Việt Nam khi công ty đối tác bù trừ trung tâm (CCP) được thành lập và cơ chế non-prefunding toàn diện dự kiến vận hành từ đầu năm 2027.

Nhìn tổng thể, nếu các tiêu chí tích cực cho thấy Việt Nam đã có “dáng dấp” của một thị trường mới nổi, thì những điểm còn thiếu lại tập trung đúng ở nơi dòng vốn quốc tế quan tâm nhất.

Không có vị trí nào là "mặc định" trên "bản đồ" của MSCI

Như VietnamFinance đã thông tin, trong kỳ đánh giá năm nay, MSCI đã hạ tiêu chí luồng thông tin (Information Flow) của Indonesia từ “+” xuống “-”. Theo MSCI, quyết định này xuất phát từ những lo ngại về mức độ minh bạch trong cơ cấu cổ đông, dấu hiệu giao dịch bất thường cũng như việc công bố thông tin bằng tiếng Anh chưa thực sự trở thành thông lệ.

MSCI cho biết các thành viên thị trường đã nêu ra những quan ngại đáng kể về khả năng đầu tư tại Indonesia.

Dù vậy, cơ quan này cũng ghi nhận một số cải cách minh bạch gần đây do OJK, IDX và KSEI triển khai, bao gồm tăng cường công bố thông tin đối với cổ đông sở hữu trên 1%, phân loại nhà đầu tư chi tiết hơn, áp dụng khung giám sát tỷ lệ sở hữu tập trung cao (HSC) và lộ trình nâng tỷ lệ free-float tối thiểu lên 15%.

Tuy nhiên, MSCI nhấn mạnh rằng điều quan trọng không nằm ở việc ban hành biện pháp, mà là khả năng thực thi nhất quán và tạo ra hiệu quả bền vững. Nếu đến kỳ rà soát chỉ số tháng 11/2026 mà chưa có tiến triển rõ ràng, Indonesia hoàn toàn có thể đối mặt với nguy cơ bị hạ từ thị trường mới nổi xuống thị trường cận biên.

Không chỉ Indonesia, ngay cả một thị trường như Hàn Quốc cũng vẫn đang được MSCI tiếp tục theo dõi về khả năng tiếp cận.

Trong giai đoạn 2008-2014, MSCI từng tham vấn khả năng nâng Hàn Quốc từ thị trường mới nổi lên thị trường phát triển. Khi đó, nhà đầu tư toàn cầu cho rằng rào cản lớn nhất nằm ở khả năng chuyển đổi hạn chế của đồng won trên thị trường offshore.

Bên cạnh đó là hàng loạt vấn đề khác như hệ thống mã số nhà đầu tư còn cứng nhắc, hạn chế trong chuyển nhượng hiện vật, giao dịch ngoài sàn và sự thiếu hụt công cụ đầu tư do giới hạn trong việc sử dụng dữ liệu giao dịch.

Dù đã ghi nhận nhiều cải cách, MSCI cho rằng các vấn đề cốt lõi vẫn chưa được xử lý triệt để. Đồng won vẫn chưa thể giao dịch hoàn toàn ngoài lãnh thổ; thanh khoản nội địa trong khung giờ giao dịch ngoại hối kéo dài còn mỏng; việc áp dụng tài khoản omnibus và chuyển nhượng hiện vật vẫn hạn chế; trong khi sau khi lệnh cấm bán khống được dỡ bỏ, nhà đầu tư vẫn phải đối mặt với gánh nặng tuân thủ lớn và yêu cầu ký quỹ sớm trước thanh toán.

Dưới góc nhìn của MSCI, cải cách về mặt chính sách mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ vẫn là khả năng vận hành thực tế của thị trường, mức độ thuận lợi trong giao dịch và trải nghiệm đầu tư mà các tổ chức quốc tế thực sự cảm nhận được.

Thông điệp này cũng được ông Raman Aylur Subramanian, Giám đốc Phân loại Thị trường và Hệ thống Phân loại nhấn mạnh trong báo cáo chính thức mà MSCI công bố sáng nay: “Việc được đưa vào chỉ số hay được xếp loại thị trường không phải là những đánh giá cố định mà được rà soát liên tục dựa trên những thay đổi của thị trường và trải nghiệm của nhà đầu tư tổ chức quốc tế".

Với Việt Nam, khoảng cách với Thái Lan, Malaysia hay Indonesia hiện không còn trải rộng trên toàn bộ cấu trúc thị trường, mà tập trung ở một số “nút thắt” mang tính quyết định đối với dòng vốn ngoại. Room ngoại, ngoại hối, minh bạch thông tin, thanh toán - bù trừ, cho vay chứng khoán và bán khống vẫn là những mảnh ghép quan trọng cần được hoàn thiện nếu thị trường muốn tiến gần hơn tới nhóm mới nổi.

Bài học từ Indonesia và Hàn Quốc cũng cho thấy, nâng hạng không đơn thuần là hoàn thành một bộ tiêu chí, mà là quá trình cải thiện liên tục để thị trường vận hành minh bạch hơn, hiệu quả hơn và đáp ứng tốt hơn kỳ vọng dài hạn của dòng vốn quốc tế.