Hỗn loạn thị trường kim cương nhân tạo: Đổ vỡ niềm tin và mất giá trầm trọng

Nỗi lo của người tiêu dùng đang xuất hiện ngày một nhiều trên thị trường đá quý. Ảnh hưởng của biến cố tại P-Lab không dừng lại ở kim cương tự nhiên, đối tượng trực tiếp của những tranh cãi vừa qua, mà nhanh chóng lan sang kim cương nuôi cấy (lab-grown diamond) hay còn gọi là kim cương nhân tạo

Giấy tờ là không đủ để bảo đảm niềm tin cho thị trường kim cương

Ngày 2/7/2026, cơ quan điều tra công bố việc khởi tố ông Đặng Ngọc Thảo, nguyên Giám đốc P-Lab, trong quá trình điều tra đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia. Theo thông tin được công bố ban đầu, các đối tượng bị cáo buộc mua những viên kim cương có thông số không tương ứng với chứng thư GIA, mài bỏ mã số cũ, khắc mã mới và cấp chứng thư P-Lab để đưa ra thị trường. Vụ án sau đó tiếp tục được mở rộng tới đại diện một số cửa hàng kinh doanh kim cương và một nhân viên kiểm định.

Với kim cương, giá trị không chỉ nằm trong viên đá. Phần lớn người mua không đủ kiến thức và thiết bị để tự xác định nguồn gốc, độ tinh khiết, màu sắc hay các biện pháp xử lý đã được áp dụng. Khách hàng mua đồng thời ba thứ: viên đá, tờ chứng thư và uy tín của người bán. Bởi vậy, khi một mắt xích trong hệ thống giám định bị đặt nghi vấn, cú sốc sẽ đánh thẳng vào niềm tin đối với toàn bộ phương thức giao dịch lâu nay.

PGS.TS Nguyễn Ngọc Khôi, giảng viên cao cấp và Trưởng Ban Kỹ thuật TC174 về đồ trang sức, cho rằng vấn đề không còn nằm ở một vài doanh nghiệp riêng lẻ mà liên quan đến cấu trúc của cả thị trường đá quý Việt Nam. Người tiêu dùng gần như chỉ có thể dựa vào chứng thư kiểm định và danh tiếng của doanh nghiệp, trong khi hoạt động của các phòng kiểm định chưa được một cơ quan thống nhất cấp phép và giám sát.

Kim cương nuôi cấy rơi vào một tình thế đặc biệt. Đây không phải kim cương giả. Loại đá này được tạo ra bằng công nghệ trong phòng thí nghiệm nhưng có cấu trúc vật lý, hóa học và quang học của kim cương. Tuy nhiên, để phân biệt với kim cương khai thác tự nhiên, viên đá vẫn cần được xác định bằng thiết bị chuyên dụng và ghi rõ nguồn gốc nuôi cấy trên chứng thư.

GIA cho biết các viên kim cương nuôi cấy được tổ chức này giám định sẽ được khắc cụm từ "Laboratory-Grown" cùng mã báo cáo trên phần gờ. IGI cũng xác định rõ sản phẩm là kim cương tự nhiên, kim cương nuôi cấy hay vật liệu mô phỏng trong báo cáo của mình. Nhưng vụ P-Lab đã đặt ra câu hỏi mới: chứng thư có thể tra cứu là chưa đủ, người mua còn phải chắc chắn viên đá trước mặt thực sự trùng khớp với chứng thư đó.

Trước khi thị trường bước vào cuộc khủng hoảng niềm tin, ông Nguyễn Công Minh, CEO Labdiamond Việt Nam, từng xuất hiện như một trong những người thúc đẩy kim cương nuôi cấy tiếp cận người tiêu dùng Việt Nam.

Từ một căn phòng nhỏ, ông dành nhiều tháng livestream, tư vấn và giải thích câu hỏi mà những người bán kim cương nuôi cấy thường xuyên phải đối mặt: "Đó có phải kim cương thật hay không?". Doanh nghiệp của ông lựa chọn xây dựng thông điệp dựa trên giá dễ tiếp cận, chứng thư quốc tế và sự minh bạch về nguồn gốc.

Vụ việc tại P-Lab đang đặt chính lời hứa ấy trước một phép thử.

Kim cương nuôi cấy có thể dễ tiếp cận hơn kim cương tự nhiên, nhưng nó vẫn là sản phẩm mà người mua khó tự kiểm tra. Chứng thư IGI hoặc GIA, mã khắc laser, hóa đơn ghi rõ loại đá và chính sách hậu mãi vì thế không còn là những chi tiết phụ. Chúng đang trở thành điều kiện tối thiểu để một giao dịch có thể diễn ra.

Chưa có hệ thống định giá và thanh khoản thống nhất

Trên các hội nhóm công khai về kim cương, thay vì chỉ hỏi về màu nước, độ sạch hay kích thước viên đá, người mua ngày càng quan tâm tới uy tín người bán và khả năng thu đổi. Có người hỏi nơi bán kim cương nhân tạo tại TP.HCM phải vừa "uy tín" vừa "hỗ trợ thu lại lỗ ít". Một thành viên khác xin cộng đồng kiểm tra danh tính người bán trước khi giao dịch. Trong một bài đăng khác, câu hỏi được đặt ra trực tiếp hơn: mua kim cương bán lại có lỗ không, kim cương nhân tạo khác kim cương tự nhiên như thế nào và cần chú ý điều gì khi mua.

Sự xuất hiện của những nhóm mang tên "Hội Thanh lý Kim cương Nuôi cấy IGI GIA Việt Nam" cũng cho thấy thị trường thứ cấp đã hình thành. Tuy nhiên, việc phải tìm người mua qua các nhóm cộng đồng đồng thời phản ánh một điểm yếu: kim cương nuôi cấy chưa có hệ thống định giá và thanh khoản thống nhất.

Những bài rao bán kim cương nuôi cấy vẫn xuất hiện đều đặn. Có sản phẩm được giới thiệu kèm chứng thư IGI, thông số màu D, độ tinh khiết VVS2 và kích thước lên tới hơn 3 carat. Các hội nhóm chuyên về kim cương nuôi cấy vẫn quảng bá hàng có sẵn, giá cạnh tranh và chính sách thu đổi.

Anh Cung Hậu, một người buôn bán trang sức tại TP.HCM cho biết hiện có những sản phẩm kim cương nuôi cấy kích thước khoảng 7 ly được chào giá khoảng 9 triệu đồng, thấp hơn nhiều so với kim cương tự nhiên cùng kích thước. Tuy nhiên, cũng theo người này, kim cương nuôi cấy thường không có tính thanh khoản nếu muốn bán lại, do đó người mua cần thận trọng khi tham gia thị trường này.

Cũng theo anh Hậu, khoảng cách giá lớn có thể giúp kim cương nuôi cấy tiếp tục thu hút những người mua nhẫn cưới, nhẫn cầu hôn hoặc trang sức để sử dụng. Nhưng chính mức giá giảm nhanh cũng khiến sản phẩm này khó được coi là tài sản đầu tư.

Theo dữ liệu được Financial Times dẫn lại, giá bán lẻ trung bình của một viên kim cương nuôi cấy tròn một carat đã giảm khoảng 79%, từ đầu năm 2020 đến tháng 5/2026, xuống còn khoảng 768 USD. Trong cùng giai đoạn, viên kim cương tự nhiên tương đương giảm khoảng 24%.

Như vậy, ngay cả khi không xảy ra vụ P-Lab, người sở hữu kim cương nuôi cấy vẫn phải đối mặt với rủi ro mất giá do công nghệ sản xuất ngày càng rẻ và nguồn cung liên tục tăng. Cú sốc tại P-Lab không tạo ra xu hướng này. Nhưng nó khiến người mua nhìn thấy rõ hơn một thực tế: giá trị bán lại của viên đá không chỉ phụ thuộc vào chất lượng, mà còn phụ thuộc vào việc có người nào sẵn sàng công nhận chứng thư và đứng ra mua lại hay không.

Bà Nguyễn Thị Thu Hương, chuyên gia tư vấn quản lý gia sản và cố vấn cấp cao FIDT, nhận định thị trường kim cương Việt Nam tồn tại mức độ bất đối xứng thông tin rất lớn. Người bán nắm thông tin về nguồn gốc, chất lượng, định giá và chính sách mua lại, trong khi người mua chủ yếu tiếp nhận những gì doanh nghiệp cung cấp.

Theo bà Hương, ngay cả việc mua tại thương hiệu lớn và có chứng thư cũng không có nghĩa mọi rủi ro đã được loại bỏ. Khi niềm tin suy giảm và nhiều khách hàng cùng muốn bán, doanh nghiệp có thể chịu áp lực thanh khoản. Khi đó, quyền lợi người mua phụ thuộc vào năng lực tài chính và khả năng thực hiện cam kết thu đổi của người bán.

Nhận định này đặc biệt đáng chú ý đối với kim cương nuôi cấy. Nhiều thương hiệu quảng bá chính sách thu đổi như một phần của sản phẩm. Nhưng nếu không có một thị trường độc lập bên ngoài hệ thống cửa hàng, "giá trị bán lại" thực chất vẫn là lời hứa của chính doanh nghiệp đã bán viên đá.