Kiểm soát lạm phát: Nhận diện ba nhóm yếu tố tạo sức ép tăng giá mạnh

Ba nhóm yếu tố tác động lên lạm phát

-Ông đánh giá đâu là những yếu tố chính có thể gây áp lực lên mặt bằng giá trong 6 tháng cuối năm nay?

PGS.TS. Nguyễn Hữu Huân: Trong 6 tháng cuối năm, mặt bằng giá tại Việt Nam có thể đối diện với áp lực tăng chủ yếu từ ba nhóm yếu tố lớn. Trước hết, lạm phát nhập khẩu đang quay trở lại khi giá dầu, lương thực và nguyên liệu trên thị trường quốc tế tăng, cùng với việc đồng USD suy yếu so với các đồng tiền khác trong khi VND vẫn đang mất giá với đồng USD. Điều này khiến chi phí nhập khẩu của doanh nghiệp và giá hàng hóa trong nước bị đẩy lên, đặc biệt khi chuỗi cung ứng toàn cầu vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro do xung đột địa chính trị.

Bên cạnh đó, chính sách tiền tệ nới lỏng kéo dài với mặt bằng lãi suất thấp đã giúp kích thích sản xuất và tiêu dùng, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ tạo ra áp lực lạm phát khi cung tiền tăng nhanh hơn so với tốc độ tăng trưởng sản lượng thực.

Khi dòng vốn giá rẻ đổ vào thị trường tài sản như bất động sản và chứng khoán, hiệu ứng tài sản có thể lan tỏa sang giá tiêu dùng, làm gia tăng kỳ vọng lạm phát. Yếu tố trễ của chính sách nới lỏng từ năm 2023 cũng đang dần phát huy tác động, khiến nguy cơ lạm phát rõ nét hơn trong nửa cuối năm.

Ngoài ra, các yếu tố chi phí đẩy trong nước cũng góp phần không nhỏ. Việc điều chỉnh lương tối thiểu từ tháng 7, cùng với giá xăng dầu và chi phí vận tải tăng, sẽ khiến chi phí sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp gia tăng và có khả năng được chuyển vào giá bán. Trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng phục hồi, kỳ vọng lạm phát có thể tăng nếu người dân và doanh nghiệp cảm nhận rõ xu hướng giá leo thang, từ đó tạo ra vòng xoáy giá cả mới.

-Trong bối cảnh giá xăng dầu, thực phẩm và dịch vụ công cùng tăng, nhiều ý kiến cho rằng khả năng giữ CPI dưới ngưỡng mục tiêu 4,5% là không khả thi, ông có nghĩ như vậy không?

Giữ chỉ số CPI dưới ngưỡng mục tiêu 4,5% trong bối cảnh hiện nay là một nhiệm vụ khó nhưng không phải là bất khả thi, tuy nhiên sẽ đòi hỏi sự phối hợp chính sách rất chặt chẽ và linh hoạt từ cả phía tiền tệ, tài khóa lẫn điều hành giá.

Hiện nay, ba nhóm yếu tố chính đang cùng tạo sức ép tăng giá mạnh lên mặt bằng CPI: thứ nhất là giá xăng dầu đang neo ở mức cao và có xu hướng tăng do căng thẳng địa chính trị và hạn chế sản lượng từ OPEC+; thứ hai là giá thực phẩm tăng theo mùa vụ, dịch bệnh, và chi phí vận chuyển; và thứ ba là giá dịch vụ công, nhất là sau các đợt điều chỉnh lương cơ sở, học phí, viện phí… đang tạo ra hiệu ứng chi phí đẩy lan rộng. Cộng hưởng cả ba sẽ tác động trực tiếp và khá nhanh đến rổ hàng hóa CPI.

Tuy nhiên, có một số yếu tố hỗ trợ giúp điều hành lạm phát vẫn còn “dư địa”. Đó là: sức cầu tiêu dùng nội địa dù phục hồi nhưng vẫn chưa bùng nổ mạnh, đặc biệt trong nhóm hàng hóa không thiết yếu; giá một số mặt hàng như điện, nước sinh hoạt, chưa điều chỉnh mạnh, và Chính phủ vẫn có thể sử dụng công cụ tài khóa như giảm thuế, phí để kìm đà tăng giá tạm thời. Ngoài ra, việc quản lý tốt chuỗi cung ứng và đảm bảo nguồn cung thực phẩm, nhiên liệu trong nước có thể giúp ổn định kỳ vọng thị trường.

Tuy vậy, rủi ro lớn nhất không nằm ở yếu tố giá tăng đơn lẻ mà là ở hiệu ứng lan tỏa và kỳ vọng lạm phát bị đẩy lên. Khi doanh nghiệp, người tiêu dùng kỳ vọng giá sẽ tiếp tục tăng, họ sẽ điều chỉnh hành vi (tăng giá, tích trữ hàng, tiêu dùng sớm), điều này có thể dẫn đến một vòng xoáy lạm phát khó kiểm soát.

Tóm lại, để giữ CPI dưới 4,5% trong những tháng tới, Chính phủ sẽ phải ưu tiên kiểm soát giá các mặt hàng đầu vào thiết yếu, hoãn hoặc giãn tiến độ điều chỉnh giá dịch vụ công không cấp bách, đồng thời sử dụng các công cụ phân tích và cảnh báo sớm lạm phát theo ngành hàng để chủ động can thiệp. Nếu không có các cú sốc lớn từ bên ngoài và chính sách điều hành đủ linh hoạt, mục tiêu 4,5% vẫn còn khả thi – nhưng dư địa đang thu hẹp rõ rệt.

-Với áp lực lạm phát hiện hữu, theo ông Ngân hàng Nhà nước (NHNN) nên tiếp tục giữ mặt bằng lãi suất hiện nay hay cần tính tới điều chỉnh?

Đây thực sự là một bài toán đánh đổi khó khăn giữa mục tiêu kiểm soát lạm phát và mục tiêu hỗ trợ tăng trưởng kinh tế – hai mục tiêu vốn thường mâu thuẫn nhau trong ngắn hạn. Nếu tiếp tục duy trì mặt bằng lãi suất thấp như hiện nay, điều đó sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp vay vốn, mở rộng sản xuất – kinh doanh, từ đó góp phần đạt mục tiêu tăng trưởng GDP trong năm nay. Trong bối cảnh cầu nội địa còn chưa phục hồi mạnh, khu vực sản xuất vẫn chịu nhiều khó khăn, thì giữ lãi suất thấp là liều "doping" quan trọng để thúc đẩy đầu tư và tiêu dùng. Đồng thời, đây cũng là giải pháp hỗ trợ dòng vốn vào các lĩnh vực ưu tiên, ổn định thị trường lao động và giảm chi phí tài chính cho khu vực tư nhân.

Tuy nhiên, mặt trái là áp lực lạm phát sẽ gia tăng, đặc biệt khi dòng tiền giá rẻ không đi vào sản xuất mà chảy sang các thị trường tài sản, hoặc thúc đẩy cầu vượt quá năng lực cung ứng trong ngắn hạn. Điều này càng đáng lo ngại khi lạm phát nhập khẩu và kỳ vọng lạm phát trong nước đang có dấu hiệu tăng trở lại. Nếu để lạm phát vượt ngưỡng kiểm soát, chi phí điều chỉnh sau đó sẽ rất lớn – cả về mặt ổn định vĩ mô lẫn niềm tin thị trường.

Ngược lại, nếu NHNN tính tới việc tăng nhẹ mặt bằng lãi suất điều hành để phát tín hiệu kiểm soát lạm phát, thì sẽ tạo ra tác động tâm lý tích cực, giúp kiềm chế kỳ vọng lạm phát, ổn định tỷ giá và hạn chế dòng vốn chảy vào tài sản rủi ro. Nhưng khi đó, chi phí vốn sẽ tăng trở lại, có thể làm suy giảm khả năng tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa – vốn là động lực tăng trưởng chính trong giai đoạn phục hồi.

Do vậy, NHNN đang đứng trước một lựa chọn không dễ dàng. Trong ngắn hạn, có lẽ việc duy trì mặt bằng lãi suất như hiện tại nhưng siết chặt hơn về chất lượng tín dụng, phân bổ tín dụng có chọn lọc, đi kèm với các biện pháp trung hòa lượng tiền trong hệ thống thông qua thị trường mở (OMO, tín phiếu) là giải pháp hợp lý. Khi các tín hiệu lạm phát trở nên rõ nét hơn hoặc kỳ vọng thị trường bắt đầu vượt kiểm soát, thì lúc đó việc điều chỉnh lãi suất cần được cân nhắc một cách chủ động nhưng thận trọng, để đảm bảo không "hy sinh" tăng trưởng quá sớm.

Nói cách khác, điều hành chính sách tiền tệ trong giai đoạn hiện nay không chỉ là câu chuyện tăng hay giảm lãi suất, mà là nghệ thuật “đi dây” giữa lạm phát và tăng trưởng, cần dựa trên phân tích dữ liệu thời gian thực, các chỉ báo sớm, và sự phối hợp chặt chẽ với chính sách tài khóa.

-Ông có khuyến nghị như thế nào để Việt Nam kiểm soát thành công mục tiêu lạm phát?

Để kiểm soát thành công mục tiêu lạm phát trong thời gian tới, Việt Nam cần một cách tiếp cận linh hoạt và thực tế hơn, trong đó điều quan trọng nhất là đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa chính sách tiền tệ và tài khóa. Việc giữ lãi suất thấp quá lâu để hỗ trợ tăng trưởng có thể mang lại rủi ro nếu dòng tiền không đi vào sản xuất mà đổ vào các lĩnh vực đầu cơ.

Do đó, thay vì tiếp tục nới lỏng, chính sách tiền tệ cần chuyển dần sang trạng thái trung lập, đủ linh hoạt để hỗ trợ tăng trưởng, nhưng cũng đủ thận trọng để không làm bùng phát lạm phát kỳ vọng. Ở chiều tài khóa, thay vì chi tiêu dàn trải, cần tập trung hỗ trợ đúng đối tượng và đúng thời điểm, nhất là các nhóm chịu ảnh hưởng lớn bởi biến động giá cả.

Đồng thời, việc điều chỉnh giá hàng hóa và dịch vụ công cần được tính toán kỹ lưỡng, theo lộ trình rõ ràng và minh bạch, tránh dồn dập gây sốc giá trong thời gian ngắn. Cách thức điều hành lúc này không còn nằm ở việc kìm nén giá, mà ở khả năng kiểm soát thông tin và điều phối kỳ vọng thị trường một cách khéo léo. Cốt lõi vẫn là phải ổn định được tâm lý người dân và doanh nghiệp.

Khi kỳ vọng lạm phát được giữ vững, chính sách sẽ có dư địa để vận hành hiệu quả hơn. Điều hành lúc này không phải là bài toán kỹ thuật đơn thuần, mà là nghệ thuật cân bằng giữa ổn định và tăng trưởng, giữa niềm tin và thực tế thị trường. Nếu làm tốt, Việt Nam vẫn có thể kiểm soát được lạm phát trong giới hạn cho phép mà không phải đánh đổi quá nhiều từ phía tăng trưởng.

Trân trọng cảm ơn ông!