Làng tỷ phú cây cảnh Vị Khê

Đến thôn Vị Khê thuộc phường Vị Khê, tỉnh Ninh Bình (trước ngày 1/7/2025 là thôn Vị Khê, xã Nam Điền, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định), ai cũng ngỡ ngàng trước một xóm thuần nông ven đê sông Hồng nhưng toàn là những ngôi nhà bề thế, chẳng khác gì biệt thự phố thị. Chỉ trong một xóm đã có hơn 200 căn nhà lớn, mà chủ nhân đều là nông dân chính hiệu. Khác với nhiều vùng ven đô giàu lên nhờ bán đất, người Vị Khê giữ đất để trồng cây, làm nông nghiệp và thu nhập mỗi hộ đạt từ 500 triệu đến 5 tỷ đồng mỗi năm. Nhờ đó, làng xuất hiện dày đặc những ngôi biệt thự và dinh thự trị giá đến 40–50 tỷ, thậm chí hàng trăm tỷ đồng, tạo nên diện mạo nông thôn mới hiếm thấy.

Nơi cây cảnh nghìn năm tạo nên phú quý

Đến với Vị Khê, người ta có cảm giác như bước chân vào một miền cổ tích còn đang thở nhịp thở của đồng quê, nhưng lại sáng lấp lánh bởi sự trù phú của những mùa màng đã vượt lên khỏi khuôn khổ một làng nông nghiệp bình dị. Con đường làng chỉ dài chừng hai cây số, chạy men theo triền đê sông Hồng, nhưng dường như từng mét đất nơi đây đều biết kể chuyện, những chuyện từ bàn tay nông dân thấm mồ hôi, chuyện của những khu vườn xanh rì, chuyện của những ngôi nhà cao tầng, bề thế.

Giữa khung cảnh ven đê gió thổi vi vút, những ngôi nhà của nông dân Vị Khê không đứng một mình, mà nằm giữa lòng xanh mát của các tầng cây: thượng, trung, hạ đan xen như những nốt nhạc trầm bổng. Mỗi gốc sanh, ngọn tùng, mỗi khóm hồng, bụi mẫu đơn đều như góp vào một giai điệu riêng, làm nên bản hòa ca của gió, của lá, của sắc hương. Hai bên hông nhà là vườn lớn, phía sau là cây ăn quả sum sê, phía trước dành lại khoảng sân nhỏ, nơi trẻ em chơi đùa, nơi nắng chiều hong thơm rơm thóc. Lối từ cổng vào không đi thẳng, mà vòng nhẹ qua vườn, để bước chân người cũng được ve vuốt bằng hương xanh mát mắt.

“Người Vị Khê không giàu vì đất bán đi, mà giàu từ chính khu vườn của mình. Mỗi hộ chỉ vài sào vườn mà thu nhập từ nửa tỷ đến hàng tỷ đồng mỗi năm”, ông Nguyễn Văn Chiến, nghệ nhân sinh vật cảnh nổi tiếng ở Vị Khê chia sẻ. Phú quý nảy mầm từ đất qua bàn tay lao động, khiến những căn nhà nơi đây vừa đồ sộ mà vẫn sáng lên vẻ thanh nhã, ấm áp. Giữa làng quê mà xuất hiện những biệt thự trị giá hàng chục, hàng trăm tỷ, vậy mà không hề chói lóa; ngược lại, chúng như những nốt nhạc trầm lắng trong bản giao hưởng của cỏ cây.

Dọc bãi ven sông, hàng phượng tím, phượng Ô-sa-ka, bằng lăng, lộc vừng nhẹ lay trong gió như những dải lụa màu. Cỏ nhung Nhật phủ thảm mềm, hoa trà, hoa hồng, hoa mẫu đơn rực rỡ như đang trò chuyện cùng nắng. Mỗi buổi chiều, cả làng như chìm trong một biển âm thanh: tiếng lá ngân trong gió, tiếng trẻ cười ngoài sân, tiếng nước sông Hồng vỗ bờ khe khẽ. Tất cả hòa lại thành một khúc nhạc thanh bình.

Ông Nguyễn Văn Chiến, chia sẻ vốn là làng cây cảnh cổ nhất ở Việt Nam với lịch sử tồn tại hơn 800 năm nên quê chúng tôi không chỉ nổi tiếng về cây cảnh mà còn gìn giữ được nhiều công trình nhà Việt cổ gắn với triết lý nhân sinh quan “thiên - địa - nhân hợp nhất” mang đậm tinh hoa kiến trúc xưa.

Theo các tư liệu lịch sử được địa phương lưu giữ, năm Tân Mùi (năm 1211), đời vua Lý Huệ Tông, quan Thái úy Tô Trung Tự của triều Lý về đất Nguyễn Gia Trang lập hành cung, dạy dân nghề trồng hoa, uốn thế cây cảnh để làm kế sinh nhai. Từ “viên gạch đầu tiên” ấy, một làng nghề đã lớn lên, đi qua bao triều đại, bao thăng trầm mà vẫn giữ được nghề tổ như giữ lấy linh hồn của chính mình. Nay, tại Vị Khê còn khắc đôi câu đối trên hai cột ngoài cổng đình: “Dục chủng tài hoa Tô tứ thủy/ Nguyễn trang Vị Xá hiệu chi tiên”. Tạm dịch: Trồng cây, ươm hoa do tướng họ Tô khơi dạy trước/Ấp tên Trang Nguyễn vốn làng Vị Xá buổi ban đầu. Năm 1225, nhà Trần thế ngôi nhà Lý, cung Tức Mặc thành chốn phù hoa lớn thứ hai sau Kinh thành Thăng Long. Làng Vị Khê với thế đất đẹp, người dân hiền hòa, ruộng vườn phì nhiêu, tất cả như đã được định sẵn để nơi này trở thành “kinh đô” của nghệ thuật cây thế. Những năm tháng triều Trần huy hoàng, Vị Khê bỗng hóa thành làng phục vụ cung vua phủ chúa, mỗi cây cảnh mang theo sự công phu của bao năm uốn tỉa, trở thành món quà được tuyển chọn kỹ lưỡng dâng lên triều đình.

Ngày nay, làng nghề còn giữ cho mình những báu vật vượt thời gian. Như đôi cây sanh thế Trực 15 tán, khoảng 300 tuổi, từng đoạt giải “trạng nguyên cây” khi cụ Nguyễn Việt Lã kỳ công gánh vào tận Huế dự Hội thi hoa xuân năm 1924. Nay đôi sanh ấy được trồng trang trọng trước trụ sở UBND xã như minh chứng cho một thời vàng son. Hay bộ ba cây tùng la hán hơn 250 năm tuổi, từng được thương gia Thái Lan ra giá hơn một triệu USD nhưng gia đình chủ nhân vẫn giữ lại, như giữ lấy một phần huyết mạch của làng. Những cây Nguyệt Quế, Vạn Tuế của Vị Khê được chọn trồng ở Lăng Bác, ở Quảng trường Ba Đình, ở Văn phòng Quốc hội là minh chứng cho vị thế của làng nghề suốt nhiều thập kỷ.

Nơi dáng cây uốn nắn số phận những con người

Nghệ nhân Nguyễn Văn Chiến cho biết: “Từ những năm 1990, chúng tôi đã thực hiện chuyển đổi đất lúa thành đất trồng cây cảnh. Diện tích trồng cây cảnh hiện nay cũng chiếm đa số và để tìm ra hộ dân không trồng cây cảnh ở Vị Khê là rất khó. Toàn làng hiện có khoảng 300 hộ làm nghề cây cảnh, với diện tích lên đến 450 ha, tổng thu nhập mỗi năm chạm ngưỡng 500 tỷ đồng. Nơi đây có nhiều đại gia sở hữu vườn cây trị giá hàng chục tỷ đồng, thậm chí hàng trăm tỷ đồng. Con số ấy đủ để lý giải vì sao nơi đây được mệnh danh là “thủ phủ cây cảnh” của miền Bắc.

Đến khu vườn rộng hơn mẫu của ông Đỗ Quốc Hùng, 68 tuổi, như một dinh thự toạ lạc giữa những hàng cây sanh, la hán, tùng bách tán... đủ mọi dáng thế. Chỉ tay vào cây sanh trước nhà, ông Hùng cho biết, đây là cây có thế phụ tử, tuổi đời hơn trăm năm, có người từng hỏi mua với giá gần chục tỷ đồng. “Gia đình thu nhập khoảng 2 tỷ đồng mỗi năm, toàn bộ khu vườn cây nếu thời có giá cũng được vài chục tỷ đồng”, ông Hùng cho hay.

Trong khu vườn rộng cả nghìn mét vuông, nghệ nhân Nguyễn Công Khanh vẫn cặm cụi bên những gốc sanh, gốc tùng. Dáng ông gầy gò, đôi tay rám nắng, nhưng không ngờ ông là chủ nhân của hơn 200 tác phẩm nghệ thuật, có tổng giá trị lên đến hàng chục tỷ đồng. Ông Khanh kể: “Năm 1986, mới 14 tuổi tôi đã theo anh em trong làng chất cây lên xe thồ đi Hà Nội bán. Đó là những năm tháng không thể quên, mệt nhọc nhưng thấm đượm hy vọng đổi đời từ những gốc cây mang theo hồn đất quê nhà”.

Gần mười năm kiên trì rong ruổi đi bán cây cảnh dạo, ông tích góp được ít vốn. Năm 1995, ông bắt đầu làm vườn riêng. Từng gốc cây được tạo tác bằng đôi tay và sự nhẫn nại của ông đã trở thành những tác phẩm giá trị. Nay vườn ông không chỉ lớn bậc nhất làng mà còn được nhiều nghệ nhân trẻ tìm đến học hỏi.

Câu chuyện của ông Nguyễn Minh Hoạt, một người cùng làng cũng thấm đẫm những đoạn thăng trầm như chính những đường uốn cong của thế cây. Khởi nghiệp năm 2005 với hai bàn tay trắng, ông Hoạt phải vay mượn khắp nơi để mua phôi cây, tích cóp từng chút. Năm 2011, vườn cây của ông trị giá đến cả trăm tỷ đồng. Nhưng khi thị trường khó khăn, giá cây lao dốc, ông không đủ trả lãi vay và phải bắt đầu lại từ con số gần như trắng tay. “Ngã từ đâu đứng lên từ đó”, ông Hoạt bảo, và hiện nay vườn 7.000 m² của ông đã hồi sinh mạnh mẽ, quy tụ hơn 1.000 cây với tổng giá trị hơn 100 tỷ đồng.

Không chỉ làm cây cảnh truyền thống, nhiều người Vị Khê đã nhanh nhạy nắm bắt nhu cầu thị trường để mở rộng sang cây công trình. Nghệ nhân Trần Văn Trường, từ chỗ làm vườn nhỏ, đã thành lập công ty vào năm 2020, chuyên cung cấp cây bóng mát và thiết kế cảnh quan đô thị. Những năm gần đây, công ty của ông liên tục nhận những hợp đồng lớn, có dự án trị giá đến 70 tỷ đồng, tạo việc làm cho hàng chục lao động.

Ông Nguyễn Văn Tuấn, chủ vườn rộng hơn 20.000 m² cũng chọn hướng đi này. Vừa làm cây cảnh nghệ thuật, ông vừa cung cấp cây công trình cho nhiều dự án trong và ngoài tỉnh. “Vất vả hơn, vốn lớn hơn, nhưng mở ra hướng phát triển lâu dài”, ông nói, ánh mắt đầy kỳ vọng.

Vị Khê vốn có truyền thống hàng trăm năm với nghề trồng hoa, cây cảnh. Từ những gốc sanh, khóm tùng, cây đa, cau vua, vạn tuế… các nghệ nhân nơi đây tạo nên muôn hình dáng thế: long thăng, long giáng, trực siêu, hạc lập, mẫu tử tương thân, phụ tử tương tùy… Mỗi thế cây là một câu chuyện, một triết lý, một nét văn hóa được gửi gắm.

Đi trong những khu vườn ở Vị Khê, du khách dễ dàng bắt gặp những tác phẩm tinh vi mô phỏng Chùa Một Cột, Khuê Văn Các hay Tháp Phổ Minh. Nghệ nhân Nguyễn Thanh Vân, người đã tạo ra nhiều tác phẩm độc đáo chia sẻ: “Chơi cây là dưỡng trí, chơi đá là dưỡng tâm, chơi gỗ là dưỡng thần”. Câu nói ấy dường như chạm vào cốt lõi văn hóa của làng nghề, nơi cái đẹp luôn gắn liền với đạo lý.

Anh Nguyễn Phúc, một nghệ nhân trẻ, cho biết để có được một tác phẩm hoàn chỉnh phải mất từ 4 đến 5 năm, trải qua nhiều công đoạn: triết cây, hạ cây, nuôi cây, uốn thế, tỉa cành… “Nghề này không thể nóng vội. Mỗi ngày chỉ là thêm một chút, một chút, giống như trò chuyện dài lâu với cây vậy”, anh nói.

Ở Vị Khê, có những cây trị giá cả tỷ đồng, nhưng cũng có những cây vài trăm nghìn để bất cứ ai yêu cây cũng có thể mang về một góc xanh. Bởi với người Vị Khê, cây cảnh không chỉ là sinh kế, mà còn là nghệ thuật sống, là cách thu nhỏ thiên nhiên vào trong một cái chậu, giữ lại sự rộng lớn của đời trong từng dáng thế.

Không chỉ giữ nghề truyền thống, Vị Khê còn đang chuyển mình mạnh mẽ trong thời đại số. Từ năm 2023 đến nay, mô hình “Số hóa làng nghề hoa, cây cảnh Vị Khê” được triển khai: mỗi hộ dân được hướng dẫn gắn mã QR cho từng cây, lưu dữ liệu về tuổi, thế, giá bán; khách từ xa có thể xem cây dưới dạng 3D, 4D ngay trên điện thoại. Những nghệ nhân vốn quen với kéo tỉa, dây uốn giờ đây tiếp cận cùng lúc máy ảnh, phần mềm, bản đồ số - tất cả để mở rộng thị trường và đưa cây cảnh Vị Khê tiến xa hơn.

Từ những gian truân, kiên trì và tình yêu bền bỉ, người Vị Khê đã biến thú chơi tao nhã thành nghề nghiệp, biến nghề nghiệp thành cơ hội đổi đời. Làng quê ấy hôm nay là nơi hội tụ của kỳ hoa dị thảo, của những đại gia làng vườn sở hữu cơ nghiệp hàng chục, hàng trăm tỷ; nhưng trên tất cả, vẫn là nơi lưu giữ linh hồn nghề uốn nắn dáng cây cũng như uốn nắn chính sự bền bỉ và nhẫn nại trong mỗi con người.