Lộ diện những 'tay to' nước ngoài thâu tóm DN dược Việt Nam

Thương vụ nghìn tỷ dồn dập

Thị trường gần đây ghi nhận một trong những thương vụ lớn nhất ngành khi Livzon Pharmaceutical Group (Trung Quốc) chi khoảng 5.700 - 6.000 tỷ đồng để mua lại gần 67,87% cổ phần của Imexpharm (HOSE: IMP).

Với mức giá chào mua quanh 57.000 đồng/cổ phiếu, thương vụ này định giá Imexpharm xấp xỉ 9.000 tỷ đồng, đưa doanh nghiệp vào nhóm có vốn hóa lớn nhất ngành dược nội địa.

Đáng chú ý, trước đó Imexpharm từng nằm dưới quyền kiểm soát của SK Group khi tập đoàn Hàn Quốc này nắm khoảng 55% cổ phần, với tổng vốn đầu tư ước tính hơn 1.700 tỷ đồng. Dưới thời SK Group, doanh nghiệp đặt mục tiêu khá tham vọng: tăng gấp đôi doanh thu giai đoạn 2023 - 2027, duy trì biên lợi nhuận trước thuế ~20%. Việc chuyển giao từ SK sang Livzon cho thấy dòng vốn ngoại không chỉ chảy vào mà còn tái cấu trúc liên tục giữa các “ông lớn”.

Trước Imexpharm, thương vụ lớn nhất ngành thuộc về Taisho Pharmaceutical khi tập đoàn Nhật Bản chi khoảng 7.000 tỷ đồng để nâng sở hữu tại Dược Hậu Giang (HOSE: DHG) từ 24,5% lên trên 51% trong giai đoạn 2016-2019.

Riêng đợt chào mua công khai năm 2019, Taisho bỏ ra gần 1.500 tỷ đồng để mua thêm hơn 12 triệu cổ phiếu DHG với giá khoảng 120.000 đồng/cổ phiếu. Sau giao dịch, doanh nghiệp có doanh thu thường niên khoảng 4.000-5.000 tỷ đồng này chính thức trở thành công ty con của tập đoàn Nhật.

Dược Hậu Giang sau khi về tay Taisho Pharmaceutical ghi nhận tăng trưởng doanh thu bình quân khoảng 4,7%/năm và lợi nhuận khoảng 11%/năm trong giai đoạn sau M&A.

Riêng năm 2024, DHG đạt doanh thu khoảng 4.885 tỷ đồng, duy trì vị thế top đầu ngành. Giai đoạn 2021-2023, doanh thu dao động quanh 5.000 tỷ đồng/năm, cho thấy quy mô đã được “neo” ở mức cao.

Quan trọng hơn, biên lợi nhuận của DHG cải thiện đáng kể, biên lợi nhuận gộp đạt 44-48%, biên lợi nhuận ròng khoảng 18% (so với trung bình ngành ~11-12%)

Cùng với đó, DHG duy trì mức cổ tức tiền mặt rất cao, 35-40%/năm, có năm 50-60%, thậm chí 75%, thuộc nhóm hấp dẫn nhất thị trường.

Một trường hợp khác mang tính “điển hình dài hạn” là STADA Arzneimittel (Đức) với Pymepharco (HOSE: PME). Bắt đầu đầu tư từ năm 2008, STADA kiên trì nâng tỷ lệ sở hữu qua nhiều năm và đến 2021 đã nắm khoảng 99,5% vốn. Sau đó, PME rời sàn chứng khoán, trở thành doanh nghiệp gần như 100% vốn ngoại. Đây là một trong số ít trường hợp tại Việt Nam mà một công ty dược niêm yết bị mua đứt hoàn toàn.

Trước khi bị hủy niêm yết, doanh nghiệp cũng ghi nhận kết quả kinh doanh tích cực. Giai đoạn 2017-2020, doanh thu tăng từ 1.650 tỷ lên 2.040 tỷ đồng, trong khi lợi nhuận sau thuế tăng từ 286 tỷ lên 317 tỷ đồng. PME cũng duy trì cổ tức tiền mặt khoảng 20%/năm trước khi rời sàn.

Ở giai đoạn sớm hơn, Abbott Laboratories (Mỹ) thông qua công ty con CFR International Spa đã nâng sở hữu tại Domesco (HOSE: DMC) lên 51,7% vào năm 2016. Tổng giá trị đầu tư ước tính khoảng 400 - 500 tỷ đồng, thấp hơn nhiều so với các thương vụ sau này nhưng lại mang tính mở đường. Cùng năm, Abbott cũng chi tiền mua lại Công ty Glomed, mở rộng hiện diện sản xuất tại Việt Nam.

Tại Domesco (HOSE: DMC), sau khi Abbott Laboratories nắm quyền chi phối từ 2016, doanh nghiệp ghi nhận tăng trưởng kép (CAGR) doanh thu khoảng 3% và lợi nhuận 8,7% trong giai đoạn 2011 – 2022. Đáng chú ý, DMC duy trì mức cổ tức tiền mặt ổn định khoảng 25%/năm từ 2017 đến nay, trong khi giá cổ phiếu đã tăng gần 6 lần trong hơn một thập kỷ, lên khoảng 70.000 đồng/cp.

Quyền lực dần dịch chuyển

Song song với các thương vụ thâu tóm, một thực tế khác đang diễn ra là tỷ lệ sở hữu nước ngoài tại nhiều doanh nghiệp dược lớn đã tiến sát hoặc vượt ngưỡng kiểm soát. Hiện tại, hàng loạt doanh nghiệp đầu ngành đã nằm trong tay cổ đông ngoại. Dược Hậu Giang (DHG) do Taisho nắm khoảng 51%, Domesco (DMC) do Abbott nắm 51,7%, Pymepharco (PME) gần như 100% thuộc về STADA, còn Imexpharm (IMP) hiện do Livzon nắm khoảng 65%. Đây đều là các doanh nghiệp có doanh thu từ 1.500 đến 5.000 tỷ đồng mỗi năm, chiếm thị phần đáng kể trong phân khúc thuốc generic và kênh ETC (kênh phân phối thuốc ở các bệnh viện).

Ở nhóm chưa bị thâu tóm hoàn toàn, mức độ ảnh hưởng của cổ đông ngoại cũng không hề nhỏ. Traphaco (HOSE: TRA) hiện có tỷ lệ sở hữu nước ngoài khoảng 40%, trong đó cổ đông chiến lược Daewoong Pharmaceutical và Mirae Asset (Hàn Quốc) nắm giữ phần đáng kể.

Qua hai pháp nhân là Magbi Fund Limited (đại diện Mirae Asset) và Super Delta Pte Ltd (đại diện Daewoong), các nhà đầu tư này đã chi hơn 2.350 tỷ đồng để thâu tóm 16,6 triệu cổ phiếu TRA (tương đương 40,12% cổ phần) từ tay Mekong Capital và Vietnam Holding Ltd.

Với tỷ lệ này, chỉ cần mua thêm vài phần trăm cổ phần, nhà đầu tư ngoại có thể vượt ngưỡng 51% và giành quyền kiểm soát.

Tương tự, Dược Hà Tây (HNX: DHT) có cổ đông chiến lược ASKA Pharmaceutical (Nhật Bản) nắm khoảng 25-35% vốn và đang có xu hướng gia tăng ảnh hưởng thông qua hợp tác sản xuất, chuyển giao công nghệ.

Sức hấp dẫn của ngành dược Việt đến từ các con số cụ thể. B&Company đánh giá quy mô thị trường hiện đạt khoảng 7-8 tỷ USD trong giai đoạn 2024–2025, với tốc độ tăng trưởng duy trì ở mức 10-12% mỗi năm. Chi tiêu thuốc bình quân đầu người đã tăng lên khoảng 70 USD/năm và dự kiến tiếp tục tăng khi thu nhập cải thiện.

Một số tổ chức quốc tế như IMARC dự báo thị trường có thể đạt 14-16 tỷ USD vào giai đoạn 2030-2032, phản ánh dư địa tăng trưởng lớn nhờ thu nhập cải thiện, già hóa dân số và nhu cầu chăm sóc sức khỏe gia tăng.

Bên cạnh đó, quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh, với dự báo đến năm 2038, khoảng 20% dân số Việt Nam sẽ trên 60 tuổi, kéo theo nhu cầu dược phẩm tăng mạnh. Đây là những yếu tố khiến các tập đoàn ngoại sẵn sàng chi hàng nghìn tỷ đồng để sở hữu doanh nghiệp nội.

Ngoài ra, các công ty dược Việt còn sở hữu những tài sản mà nhà đầu tư ngoại khó tự xây dựng trong ngắn hạn, như hệ thống phân phối phủ rộng toàn quốc, quan hệ với bệnh viện và kinh nghiệm đấu thầu thuốc. Nhiều doanh nghiệp cũng đã đạt chuẩn sản xuất cao như EU-GMP hoặc PIC/S-GMP, đủ điều kiện tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Chính những lợi thế này khiến chiến lược M&A trở thành con đường nhanh nhất để các tập đoàn nước ngoài thâm nhập thị trường.