Ngăn chặn thuốc lá lậu trong tình hình mới: Cần một hành lang pháp lý đủ mạnh

Trong chuỗi lưu thông thuốc lá lậu, bán lẻ là khâu cuối cùng nhưng có ý nghĩa quyết định. Nếu không có đầu ra ổn định tại các cửa hàng tạp hóa, quán nước, điểm kinh doanh nhỏ lẻ hay trên các nền tảng trực tuyến, nguồn hàng nhập lậu sẽ khó duy trì lâu dài.

Chính vì vậy, cùng với kiểm soát biên giới và tuyến vận chuyển, việc đánh trúng khâu bán lẻ đang trở thành yêu cầu thực tiễn trong giai đoạn hiện nay.

Điều chỉnh quy định pháp luật để tăng sức răn đe tại khâu bán lẻ

Trong thời gian qua, khung pháp lý điều chỉnh thị trường thuốc lá không ngừng được chỉnh sửa, bổ sung và hoàn thiện, trong đó điểm nhấn là ngày 30/9/2014, Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá.

Tuy nhiên, từ giữa năm 2025, những thách thức trong thay đổi khung pháp lý bắt đầu trở nên cấp bách. Cốt lõi của quá trình này bắt đầu từ Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xử lý vi phạm hành chính (có hiệu lực từ 01/7/2025). Luật đã điều chỉnh nhiều nội dung quan trọng như thẩm quyền xử phạt, mức phạt tiền, quy trình thực thi và cơ chế thi hành quyết định xử phạt.

Những thay đổi này kéo theo yêu cầu bắt buộc phải rà soát lại toàn bộ các Nghị định xử phạt trong từng lĩnh vực để đảm bảo tính thống nhất.

Trên cơ sở đó, Quyết định số 1688/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 06/8/2025 đã giao Bộ Công Thương chủ trì xây dựng Nghị định mới thay thế Nghị định 98/2020/NĐ-CP ngày 26/8/2020 về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng cấm, hàng giả.

Trước đó, tại Thông báo số 514/TB-VPCP ngày 07/11/2024, Phó Thủ tướng cũng đã yêu cầu không chỉ sửa đổi mà phải xây dựng một Nghị định thay thế hoàn toàn, với mục tiêu đảm bảo tính đồng bộ, tránh chồng chéo và xử lý dứt điểm các bất cập trong thực tiễn.

Song song, hàng loạt văn bản liên quan trong các lĩnh vực như thương mại điện tử, quản lý chợ, xúc tiến thương mại cũng đã được điều chỉnh, khiến Nghị định 98/2020/NĐ-CP ngày 26/8/2020 hiện hành bộc lộ rõ sự lệch pha so với thực tiễn thị trường đa kênh.

Từ đó, việc xây dựng Nghị định mới không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để tái lập trật tự pháp lý trong hoạt động thương mại.

Muốn dẹp tận gốc, phải chặn đầu ra

Tổng kết quá trình thi hành Nghị định 98/2020/NĐ-CP trong hơn 5 năm qua cho thấy nhiều bất cập mang tính hệ thống.

Trước hết, mức xử phạt chưa đủ sức răn đe. Đối với hành vi buôn bán nhỏ lẻ dưới 50 bao thuốc lá lậu, vốn phổ biến nhất tại các cửa hàng tạp hóa và điểm bán lẻ, mức phạt chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng.

Trong khi đó, lợi nhuận thu được từ hoạt động này có thể cao hơn nhiều lần, khiến vi phạm bị “hợp lý hóa” như một chi phí kinh doanh.

Bên cạnh đó, khung pháp lý chưa theo kịp thực tiễn thị trường. Các hoạt động mua bán thuốc lá lậu qua mạng xã hội, nền tảng trực tuyến, dịch vụ giao hàng trung gian diễn ra ngày càng phổ biến, nhưng việc xác định hành vi, đối tượng và quy mô vi phạm vẫn gặp nhiều khó khăn.

Đáng lưu ý, một số hành vi dù đã được quy định trách nhiệm quản lý nhưng lại chưa có chế tài xử phạt tương ứng, tạo ra khoảng trống pháp lý. Đồng thời, một số quy định còn mang tính khái quát (như khái niệm về hàng giả), dẫn đến lúng túng trong áp dụng thực tiễn.

Chính những “khoảng trống” này đã khiến thị trường bán lẻ trở thành điểm tiêu thụ ổn định của thuốc lá lậu – mắt xích quan trọng nuôi dưỡng toàn bộ chuỗi buôn lậu phía sau.

Thực tế cho thấy, chỉ xử lý nguồn cung mà bỏ ngỏ đầu ra thì thị trường thuốc lá lậu vẫn có cơ hội tồn tại. Ngược lại, nếu điểm bán lẻ không dám kinh doanh vì rủi ro pháp lý cao, nguồn hàng sẽ khó tiêu thụ.

Nói cách khác, chặn được khâu bán lẻ chính là cắt đứt động lực vận chuyển và phân phối phía sau.

Việc thay đổi khung pháp lý càng trở nên quan trọng trong bối cảnh Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) được ban hành tháng 6/2025, quy định từ ngày 1/1/2027, thuốc lá sẽ chịu thuế hỗn hợp, gồm thuế suất 75% như hiện hành và thuế tuyệt đối tăng dần, từ 2.000 đồng mỗi bao năm 2027 lên 10.000 đồng mỗi bao vào năm 2031.

Theo các chuyên gia, việc tăng thuế cần phải đi đôi với công tác chống buôn lậu. Thuốc lá lậu giá rẻ sẽ làm giảm hiệu quả của chính sách thuế, gây thất thu ngân sách và đe dọa sức khỏe cộng đồng.

Để chống buôn lậu hiệu quả, cần sự phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa lực lượng công an, biên phòng, hải quan, quản lý thị trường và chính quyền địa phương.

Cần thường xuyên tuần tra, triệt phá các đầu mối lớn tại biên giới và nội địa, trong đó trọng tâm là kiểm tra kiểm soát các điểm kinh doanh nhỏ, lẻ. Việc nâng cao mức xử phạt hành chính, kết hợp tuyên truyền, khuyến khích cộng đồng tố giác tội phạm cũng vô cùng quan trọng.

Phát biểu tại toạ đàm “Phòng, chống thuốc lá lậu – Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” do Báo Công an Nhân dân tổ chức, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam chia sẻ, ngoài buôn lậu thuốc lá điếu, điều đáng lo ngại hiện nay là sự len lỏi của thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Dù đã được đưa vào danh mục hàng cấm và chính thức bị cấm từ ngày 1/1/2025, thế nhưng đến nay thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vẫn đang âm thầm len lỏi trong đời sống, đặc biệt là giới trẻ với nhiều hệ lụy khôn lường đến sức khỏe.

Ông Nhân cho rằng, các sản phẩm này vẫn được buôn lậu và bán tràn lan, nhắm trực tiếp vào giới trẻ, học sinh, sinh viên thông qua các nền tảng mạng xã hội. Người mua chỉ cần nhắn tin qua Zalo hoặc messenger, hàng sẽ được giao tận tay với giá rẻ.

“Thuốc lá lậu có lợi thế bất hợp pháp về giá do trốn thuế, không chịu các chi phí tuân thủ pháp luật, không kiểm soát chất lượng và không in cảnh báo sức khỏe theo quy định. Đây là hình thức cạnh tranh không lành mạnh, tạo sức ép rất lớn lên các doanh nghiệp làm ăn chân chính, đồng thời tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe người tiêu dùng”, ông Nhân nói.

Theo ông Nhân, trong thời gian qua, Quốc hội, Chính phủ và các Bộ, ngành, đã có sự chỉ đạo quyết liệt đặc biệt là việc ban hành các khung pháp lý chặt chẽ, có tính răn đe cao nhất từ trước đến nay.

Tuy nhiên, trước diễn biến ngày càng tinh vi, phức tạp của hoạt động buôn lậu thuốc lá, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng đồng bộ, thống nhất, rõ trách nhiệm và đủ sức răn đe.

Ông Nhân kiến nghị tiếp tục mở các chuyên án tại các tuyến, địa bàn trọng điểm; triệt phá tận gốc các đường dây buôn lậu xuyên quốc gia từ khu vực biên giới, không để hàng lậu tập kết, phân tán vào nội địa. Xử lý hình sự thật nghiêm minh các đối tượng cầm đầu để răn đe, đặc biệt với hành vi tái phạm cần xem xét xử lý hình sự.

Đẩy mạnh đấu tranh với hoạt động mua bán thuốc lá trái phép trên không gian mạng, rất cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để rà soát, xử lý tận gốc các tài khoản, hội nhóm và gỡ bỏ các tài khoản vi phạm.

“Cần giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, các lực lượng chức năng tăng cường kiểm tra, xử lý mạnh theo Nghị định 90/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 15/5/2026). Các điểm bán không dám bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn đứng”, ông Nhân nói.

Về cơ chế chính sách, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho rằng, cần tiếp tục nghiên cứu nâng mức xử phạt đối với các hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ thuốc lá nhập lậu theo hướng nghiêm khắc hơn, tương xứng với tính chất vi phạm và lợi nhuận bất hợp pháp mà các đối tượng thu được.

Cùng với xử phạt hành chính, cần áp dụng nghiêm các biện pháp bổ sung như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, đình chỉ kinh doanh hoặc thu hồi giấy phép theo quy định. Ông Nhân khẳng định muốn chống buôn lậu hiệu quả, hành lang pháp lý phải đủ chặt để quản lý, đủ mạnh để răn đe, đủ rõ để thực thi và đủ đồng bộ để phối hợp hành động.