Nghề tìm ngọc biển trên 'biển ngọc' Hạ Long

Điều kiện lý tưởng cho nghề nuôi trai cấy ngọc

Hơn 40 năm trước, người dân Quảng Ninh đã hình thành nên những làng nghề nuôi cấy ngọc trai đầu tiên của vùng Đông Bắc Việt Nam. Trong đó, vịnh Hạ Long được đánh giá là nơi sở hữu điều kiện tự nhiên lý tưởng cho việc nuôi cấy ngọc trai, với nước biển trong xanh, hàm lượng khoáng chất dồi dào và hệ sinh thái đa dạng. Đây là môi trường hoàn hảo để ngọc trai phát triển với chất lượng cao, từ màu sắc, độ bóng đến hình dáng.

Tìm tới vụng Tùng Sâu - làng nghề nuôi cấy ngọc trai nổi tiếng nhất vịnh Hạ Long, vào một chiều cuối năm, chúng tôi đã được nghe ông Lê Nam Trung - Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Ngọc trai Hạ Long, chia sẻ về hành trình “dưỡng ngọc” tại vùng biển này.

Theo ông Lê Nam Trung, ngành nuôi trai cấy ngọc tại Quảng Ninh thuở sơ khai được hình thành và phát triển dưới hình thức hợp tác với Nhật Bản. Bởi lẽ, chính người Nhật đã phát minh ra kỹ thuật nuôi cấy ngọc trai và làm chủ ngành này từ những năm 80. Bản thân ông Trung cũng là một trong những người đầu tiên làm việc với người Nhật Bản, đưa liên doanh nuôi cấy ngọc trai về Quảng Ninh.

Trong số 3 vùng nuôi trai cấy ngọc nổi tiếng nhất tại Việt Nam là Quảng Ninh, Nha Trang (Khánh Hòa) và Phú Quốc, ông Trung nhận định vùng biển lại khu vực Hạ Long, Vân Đồn (Quảng Ninh) thuận lợi hơn cả, nhờ đặc điểm địa lý là khu vực vùng vịnh kín và lặng sóng, nhưng hệ sinh thái đa dạng và nguồn nước được luân chuyển quanh năm, đảm bảo về tính vệ sinh, bởi trai là loài ưa sạch.

Ông Lê Nam Trung cho biết, ban đầu, với bản tính ham học hỏi để đưa ngành nghề lên những đỉnh cao mới, ông đã kết hợp liên doanh với Nhật Bản và đi từ Hà Nội về Quảng Ninh để bắt đầu công việc. Nhưng từ năm 2009, khi phía Nhật Bản rút lui vì nhiều lý do, ông Trung đã thành lập Công ty Cổ phần Ngọc trai Hạ Long - một trong những đơn vị tiên phong về ngọc trai nuôi cấy tại Quảng Ninh, để viết tiếp những ngày dài với cái “nghiệp” cùng những con trai ngậm ngọc.

Tiềm năng lớn nhưng chưa được phát triển hợp lý

Chia sẻ với Đầu tư Tài chính, ông Lê Nam Trung cho biết sau hơn 20 năm gắn bó với nghề nuôi trai cấy ngọc ở Quảng Ninh, hiện tại, công ty của ông là đơn vị duy nhất có một quy trình khép kín hoàn toàn từ việc nuôi trai, cấy ngọc, cho ra thành phẩm và bán hàng tại địa phương, thậm chí còn xuất khẩu sang Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều nước khác.

Dẫn chúng tôi đi tham quan một vòng quanh cơ sở trưng bày, bán ngọc trai tại Tuần Châu, Hạ Long, ông Trung nhiệt tình giới thiệu về từng công đoạn để có thể tạo ra ngọc trai nước mặn. Bắt đầu từ những lồng nuôi trai được thả dưới mặt biển, những con trai được luân phiên kéo lên để vệ sinh để đảm bảo không bị hà bám vỏ, sau đó được phân loại, đem về đất liền cấy ngọc, sau đó lại đem ra vịnh để thả xuống biển. Việc cấy ghép cũng đòi hỏi kỹ thuật viên phải có thao tác nhanh nhẹn, chính xác, nếu không sẽ không thể cho ra viên ngọc đạt tiêu chuẩn.

Ông Lê Nam Trung cho biết, từ việc nuôi con trai cho tới khi cho ra được viên ngọc mất tới 2 năm. Không chỉ vậy, việc tạo ra một quy trình khép kín như doanh nghiệp của ông cũng đòi hỏi đầu tư rất lớn vào việc xây dựng nhà bè, lồng nuôi, máy móc và kỹ thuật, công nghệ.

“Có lẽ vì vậy nên giờ đây ít ai thực hiện một quy trình nuôi trai cấy ngọc khép kín như chúng tôi. Người ta thường nhập ngọc trai từ nơi khác về để bán, như vậy nhanh hơn”, ông Trung cười hiền khi nói về những năm tháng “đằng đẵng” kiên trì với mô hình kinh doanh của mình. Vị doanh nhân này cũng cho biết, hiện tại, chỉ có Công ty Cổ phần Ngọc trai Hạ Long là duy trì mô hình kinh doanh này tại địa phương.

Nói thêm về nghề nuôi trai cấy ngọc tại Hạ Long, ông Trung cho biết mặc dù địa phương có tiềm năng rất lớn để phát triển, nhưng do nhiều điều kiện không thuận lợi, nên ngành này dường như không phát triển đúng thực lực.

Bắt đầu từ những chính sách hỗ trợ hay quy hoạch vùng nuôi trai, ông Trung cho biết hiện tại địa phương đã có chủ trương, nhưng vẫn chưa thể cụ thể hoá thành những biện pháp hỗ trợ cho người dân theo ngành này. Tại vịnh Hạ Long hiện chưa có khu vực chuyên biệt quy hoạch cho việc nuôi trai cấy ngọc.

Theo lý giải của ông Trung, có lẽ do tại địa phương không nhiều người theo ngành này, nên nghề nuôi trai cấy ngọc chưa được nhìn nhận một cách xứng tầm. Hơn nữa, việc đầu tư ban đầu quá lớn cũng khiến nhiều người ngần ngại. “Bởi lẽ, tại Hạ Long này, người ta có thể làm bất kỳ điều gì, từ làm du lịch tới đánh bắt, khai thác hải sản, đều dễ dàng và nhanh hơn là mất hàng năm trời để có thể nhận về một mẻ ngọc trai”, ông Trung nói. Đây cũng là điều mà ông Trung luôn trăn trở từ vài năm nay.

Bên cạnh đó, với các sản phẩm như ngọc trai, nếu không dựa vào việc xuất khẩu, thì việc dựa vào nguồn buôn bán lẻ trực tiếp gần như rất khó để duy trì doanh nghiệp. Không phải ai cũng biết “chơi” ngọc trai, nên lượng khách hàng tiềm năng không quá rộng. Hơn nữa, với những viên ngọc trai có giá vài chục triệu đồng tới hàng trăm triệu đồng, đôi khi khách hàng sẽ lựa chọn mua một viên kim cương.

Khi được hỏi vì sao ông không từ bỏ mô hình của mình để đi theo những hướng khác dễ dàng hơn, ông Trung chỉ cười và nói có lẽ đây là cái “nghiệp” của mình, là cái nghiệp đeo đuổi ông và ông cũng theo đuổi trong suốt cuộc đời. Thậm chí, ngay cả trong những quãng thời gian khó khăn nhất, ông vẫn kiên trì với việc nuôi trai lấy ngọc, duy trì mô hình khép kín của mình dù chi phí duy trì rất cao.

Thậm chí, ông Trung còn đang tính đi tìm kiếm những vùng nước phù hợp mới tại huyện đảo Vân Đồn để nhân rộng mô hình của mình, làm đa dạng nguồn ngọc trai nước mặn, tiếp tục phát triển công ty.

“Canh sóng” để vươn khơi

Đôi khi, không thể lý giải được sự kiên định và đam mê của một người dành cho một điều gì đó. Với ông Trung cũng vậy, dù rất nhiều người đặt ra câu hỏi tại sao ông lại lựa chọn nuôi trai cấy ngọc, ông cũng chưa mảy may tự hỏi lại mình. Thay vào đó, với tính cách “gan lì” và chịu thương chịu khó đặc trưng của một người con xứ Nghệ, người đàn ông này vẫn vươn mình giữa những cơn sóng biển, chèo tiếp con thuyền của mình.

Nghe có vẻ khó khăn, nhưng thực chất, ông Trung vẫn luôn tận hưởng hành trình của mình. Người khác nói việc ông duy trì mô hình kinh doanh tốn kém quá, thì ông Trung lại cho rằng mô hình của mình có ý nghĩa hơn vì ông có thể kiểm soát chất lượng ngọc trai và phát triển các kỹ thuật tiên tiến mới. Người ta nói kinh doanh phải chú ý tới lợi nhuận, ông Trung đáp trả bằng việc kết hợp với các công ty cung cấp tour du lịch để đưa khách hàng ra thăm quan, trải nghiệm việc cấy ngọc trai ngay tại vụng Tùng Sâu. Hình thức này vừa giúp thúc đẩy doanh thu, vừa tạo ra những trải nghiệm đáng giá với các du khách tới với vịnh Hạ Long.

Nhìn về tương lai, ông Lê Nam Trung chỉ cười hiền, nhưng ánh mắt đầy kiên định khi nói rằng ông nghĩ sẽ có một ngày, nghề nuôi trai cấy ngọc sẽ phát triển, sẽ mở rộng hơn nữa tại Hạ Long.