Những doanh nghiệp ngồi trên 'núi tiền': Đừng vội dán nhãn 'an toàn'

Trong một thị trường mà lãi suất, dòng tiền và môi trường kinh doanh có thể đổi chiều chỉ sau vài quý, tiền mặt không còn đơn thuần là một chỉ tiêu kế toán. Nó là “quyền lực mềm” nằm trên bảng cân đối, là vùng đệm giúp doanh nghiệp đứng vững khi tín dụng thắt lại và là nguồn lực để chớp cơ hội khi tài sản được định giá hấp dẫn. Doanh nghiệp nhiều tiền thường được nhìn nhận là an toàn hơn, linh hoạt hơn, ít rủi ro hơn.

Nhưng tiền nhiều cũng không phải lúc nào cũng là tín hiệu tích cực. Nếu không được sử dụng hiệu quả, giữ tiền mặt lớn làm tăng chi phí cơ hội, từ đó giảm tỷ suất sinh lời trên vốn, thậm chí phản ánh sự chững lại trong chiến lược tăng trưởng.

Dữ liệu tài chính năm 2025 của các doanh nghiệp thuộc nhóm VN100 cho thấy nhiều doanh nghiệp lớn giữ lượng “tiền mặt” khổng lồ, trong đó, “tiền mặt” được hiểu bao gồm hai khoản mục trong báo cáo tài chính có tính thanh khoản cao nhất là “Tiền và các khoản tương đương tiền” và “Đầu tư tài chính ngắn hạn”. Tính toán cho thấy, chỉ 15 doanh nghiệp dẫn đầu về lượng “tiền mặt” đã ghi nhận tổng cộng khoảng 486.000 tỷ đồng.

Dẫn đầu là Tập đoàn Vingroup (VIC) với 81.779 tỷ đồng và tiếp ngay sau là “người anh em” Vinhomes (VHM) với 52.208 tỷ đồng. Theo sau là Công ty Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR) với 43.762 tỷ đồng, Tập đoàn FPT (FPT) với 40.153 tỷ và Tổng công ty Khí Việt Nam (GAS) với 39.767 tỷ đồng.

Nhóm từ 20.000 đến dưới 40.000 tỷ đồng có sự hiện diện của Công ty Cổ phần Đầu tư Thế Giới Di Động (MWG), Petrolimex (PLX), Tập đoàn Hòa Phát (HPG), Vinamilk (VNM) và Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (GVR). Nhóm còn lại dưới 20.000 tỷ gồm PV POWER (POW), Sabeco (SAB), Gelex (GEX), Masan (MSN) và Vietjet (VJC).

Tiền nhiều để làm gì?

Xếp theo từng nhóm ngành, bất động sản là nhóm ngành có “núi tiền” cao nhất. Mặc dù điều này có phần đặc biệt do Vingroup và Vinhomes là hai doanh nghiệp có quy mô hàng đầu Việt Nam khiến cho “cán cân” có phần bị nghiêng lệch, tuy nhiên, bất động sản cũng là một ngành mà doanh nghiệp cần chuẩn bị lượng “tiền mặt” lớn do chu kỳ các dự án bất động sản thường dài, nhu cầu vốn lớn trong khi dòng tiền về phụ thuộc tiến độ bán hàng và giải ngân theo các mốc pháp lý; đó là chưa kể đến việc phát triển các dự án mới. Trong môi trường kinh doanh đầy tính nhạy cảm như hiện nay, tiền mặt là điều kiện sống còn để đảm bảo sự tồn tại.

Ngay sau bất động sản là nhóm ngành năng lượng – công nghiệp với BSR, GAS, POW và HPG. Đây là các doanh nghiệp doanh thu lớn, vận hành trong môi trường biến động giá hàng hóa và chịu điều tiết chính sách. Ở các ngành hạ tầng như điện, khí, lọc hóa dầu hay thép, tiền mặt vừa là lớp đệm an toàn, vừa là nguồn lực cho bảo dưỡng, nâng cấp và mở rộng công suất.

Nhóm tiêu dùng – bán lẻ cũng góp mặt đáng kể. MWG và PLX đại diện cho mô hình bán lẻ quy mô lớn với nhu cầu vốn lưu động cao; trong khi VNM, SAB và MSN là những doanh nghiệp có khả năng tạo tiền tương đối đều từ hoạt động kinh doanh hàng tiêu dùng thiết yếu. 

Riêng FPT cho thấy một hình ảnh khác: mô hình kinh doanh công nghệ ít phụ thuộc vào tài sản thực nhưng tạo dòng tiền rất tốt.

Trong nhiều trường hợp, lượng “tiền mặt” lớn là để chờ cơ hội. Doanh nghiệp có thể tích lũy nguồn lực để thực hiện M&A, đầu tư mở rộng khi định giá tài sản hấp dẫn hơn. Nhưng nếu thời gian chờ đợi kéo dài, hiệu quả sử dụng vốn giảm sút và không có chiến lược phân bổ rõ ràng, “núi tiền” có thể trở thành dấu hiệu của sự thiếu động lực phát triển.

“Ngồi trên núi tiền” vừa là đặc quyền, vừa là áp lực. Càng nhiều tiền, thị trường càng yêu cầu câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi: số tiền đó sẽ được chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh, lợi nhuận và giá trị bền vững cho cổ đông bằng cách nào, và trong bao lâu.

Doanh nghiệp 'nhiều tiền': Đừng vội dán nhãn 'an toàn'

Số tiền lớn tạo cảm giác phòng thủ, thanh khoản dồi dào và khả năng chống chịu rủi ro cao. Tuy nhiên, tiền nhiều không phải lúc nào cũng là “lời khẳng định” cho một doanh nghiệp an toàn.

Tiền mặt nhiều do vay nợ nhiều là một ví dụ. Khi tiền mặt tăng lên vì vay nợ, doanh nghiệp trông có vẻ an toàn hơn (nhiều tiền), nhưng rủi ro thực chất có thể đang tăng lên (nhiều nghĩa vụ trả nợ).

Vậy khi nào một doanh nghiệp có nhiều tiền và an toàn? Đó là khi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp tạo ra dòng tiền tốt trong thời gian đủ dài, kết hợp với kỷ luật chi tiêu và chính sách tài chính thận trọng, sẽ giúp dòng tiền tích lũy dần qua năm tháng, từ đó giúp doanh nghiệp có được “tấm đệm” trước các biến động kinh doanh và chủ động trong các quyết định chiến lược.

Số liệu năm 2025 của 6 doanh nghiệp có tỷ trọng “tiền mặt thực tế” (gồm tiền và các khoản tương đương tiền và các khoản đầu tư tài chính ngắn hạn, tức là các tài sản có thanh khoản cao nhất) so với tổng tài sản cao nhất trong nhóm VN100 là minh chứng cho nhận định trên. Cụ thể, trong số 6 doanh nghiệp này, có tới 5 doanh nghiệp có dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh dương gồm Công ty Cổ phần Nhựa Bình Minh (BMP), Công ty Cổ phần Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR), Công ty Cổ phần Hoá chất Đức Giang (DGC), Tổng công ty Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn - Sabeco (SAB) và Công ty Cổ phần Dịch vụ Hàng hóa Sài Gòn (SCS).

Nhóm thể hiện rõ nhất đặc tính “cỗ máy tiền mặt” là SAB, BMP và SCS. Theo đó, SAB sở hữu lượng “tiền mặt thực tế” hơn 19.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 58% tổng tài sản, trong khi nợ vay ở mức rất thấp. Quan trọng hơn, dòng tiền từ hoạt động kinh doanh đạt gần 4.000 tỷ đồng, cho thấy tiền tích lũy được nuôi dưỡng bởi khả năng tạo tiền từ hoạt động cốt lõi. Với các doanh nghiệp tiêu dùng như SAB, dòng tiền vận hành dương ổn định chính là nền tảng để duy trì chính sách cổ tức tiền mặt cao và tạo vùng đệm chống chịu biến động chu kỳ.

BMP có quy mô nhỏ hơn nhưng mô hình tương tự. “Tiền mặt” thực tế chiếm trên 60% tổng tài sản, nợ vay gần như không đáng kể. Dòng tiền từ hoạt động kinh doanh lên đến hơn cả nghìn tỷ đồng cho thấy khả năng tạo tiền mạnh của “ông lớn” ngành nhựa này, trong bối cảnh doanh nghiệp kiểm soát vốn lưu động tốt và không đẩy mạnh đầu tư quy mô lớn.

SCS thậm chí còn mức độ “tiền hóa” mạnh hơn. “Tiền mặt” thực tế chiếm gần 72% tổng tài sản, nợ vay thấp và dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh ở mức hàng trăm tỷ đồng trong năm 2025. Đây là cấu trúc thường gặp ở các doanh nghiệp khai thác dịch vụ hạ tầng có biên lợi nhuận cao và nhu cầu đòn bẩy thấp. Khi dòng tiền thu về vượt nhu cầu đầu tư duy trì, tiền tích lũy tăng nhanh theo thời gian. 

Hai doanh nghiệp còn lại trong nhóm là DGC và BSR. DGC duy trì tỷ trọng tiền mặt cao và dòng tiền kinh doanh năm 2025 trên 2.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, tiền tích lũy tại DGC không chỉ mang ý nghĩa phòng thủ mà còn đóng vai trò “đạn dược” cho chiến lược mở rộng. Doanh nghiệp đang triển khai dự án hóa chất Nghi Sơn với quy mô vốn đầu tư lớn, lộ trình vận hành thương mại dự kiến giai đoạn 2026–2027. Dòng tiền kinh doanh dương chính là nền tảng để tích lũy tiền, còn hiệu quả của các dự án đầu tư mới sẽ quyết định lượng tiền ấy được chuyển hóa thành tăng trưởng hay bị “bào mòn” bởi chi phí cơ hội.

BSR có quy mô “tiền mặt thực tế” lớn nhất trong nhóm, với trên 43.700 tỷ đồng. Dòng tiền kinh doanh hơn 5.200 tỷ đồng cho thấy khả năng tạo tiền mạnh của BSR trong giai đoạn thuận lợi. Tuy nhiên, BSR cũng đang bước vào chu kỳ đầu tư lớn với dự án nâng cấp, mở rộng nhà máy lọc dầu Dung Quất, tổng mức đầu tư lên tới 1,5 tỷ USD và kế hoạch vận hành thương mại dự kiến vào năm 2028. Như vậy, trạng thái “tiền nhiều” hôm nay là kết quả của dòng tiền kinh doanh trong quá khứ, nhưng trạng thái tiền mặt trong tương lai sẽ phụ thuộc vào tiến độ và hiệu quả của chu kỳ đầu tư sắp tới.

Tuy nhiên, ngay cả khi tiền được tích lũy từ dòng tiền kinh doanh tích cực, trạng thái “nhiều tiền” vẫn không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối. Có ba tình huống có thể làm thay đổi cấu trúc an toàn đó: dòng tiền kinh doanh suy yếu, chu kỳ đầu tư lớn tiêu hao tiền và hiệu quả phân bổ vốn giảm dần theo thời gian.

Rủi ro đầu tiên là dòng tiền kinh doanh đảo chiều. Trường hợp của Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (DPM) cho thấy rõ điều đó. DPM vẫn duy trì tỷ lệ “tiền mặt thực tế” cao trong tổng tài sản trong năm 2025 (lên đến trên 50%) nhưng vẫn sụt giảm khá mạnh so với năm ngoái, do dòng tiền từ hoạt động kinh doanh âm hơn 2.000 tỷ đồng.

Rủi ro thứ hai nằm ở chu kỳ đầu tư lớn. Điều này không đồng nghĩa với tiêu cực. Với DGC và BSR, tiền nhiều hôm nay là tiền đề cho giai đoạn giải ngân mạnh sắp tới. Lúc này, điều mà các nhà đầu tư quan tâm là liệu dự án mới có tạo ra dòng tiền lớn hơn sau khi đi vào hoạt động hay không.

Rủi ro thứ ba là hiệu quả sử dụng vốn. Ngay cả các “cỗ máy tiền mặt” như SAB, BMP và SCS cũng đối mặt thách thức này. Khi doanh nghiệp liên tục tạo tiền đều đặn nhưng thiếu động lực tăng trưởng mới hoặc không có chiến lược phân bổ vốn tối ưu, tiền tích lũy lớn có thể làm giảm hiệu quả sinh lời trên vốn theo thời gian. Doanh nghiệp khi đó vẫn an toàn về thanh khoản, nhưng kém hấp dẫn hơn về tăng trưởng và định giá.