Nông nghiệp Việt Nam 2026: Mở cơ hội lớn từ chuyển đổi xanh và số hóa

Trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động mạnh, biến đổi khí hậu diễn biến ngày càng phức tạp và các tiêu chuẩn thị trường quốc tế không ngừng được siết chặt, nông nghiệp Việt Nam đang đứng trước một bước ngoặt mang tính lịch sử. Không còn là khu vực “hậu phương” đơn thuần, nông nghiệp đang được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển xanh, bền vững và bao trùm của đất nước. Năm 2026 được xem là thời điểm bản lề, khi những nỗ lực chuyển đổi xanh và số hóa bắt đầu hội tụ, mở ra cánh cửa cơ hội mới cho toàn ngành.

Từ nông nghiệp ‘nâu’ sang nông nghiệp xanh

Xu thế toàn cầu cho thấy, mô hình nông nghiệp “nâu”, thâm dụng tài nguyên, phụ thuộc nhiều vào hóa chất và phát thải cao đã đi đến giới hạn. Các thị trường lớn như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản ngày càng đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về môi trường, trách nhiệm xã hội và truy xuất nguồn gốc. Điều đó buộc nông nghiệp Việt Nam phải thay đổi, chuyển sang mô hình nông nghiệp xanh, sinh thái và bền vững nếu không muốn bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu.

Nông nghiệp xanh không chỉ là khẩu hiệu, mà là mô hình phát triển dựa trên ba trụ cột kinh tế - môi trường - xã hội. Về kinh tế, trọng tâm là nâng cao năng suất trên đơn vị diện tích, giảm lãng phí, tăng tỷ lệ tái chế và gia tăng giá trị thông qua chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Về môi trường, mục tiêu là phục hồi và duy trì độ phì nhiêu của đất, sử dụng hiệu quả tài nguyên nước, giảm ô nhiễm hóa chất, bảo tồn đa dạng sinh học và cắt giảm phát thải khí nhà kính. Về xã hội, nông nghiệp xanh hướng tới tạo thêm việc làm xanh, nâng cao thu nhập, cải thiện phúc lợi và thúc đẩy công bằng xã hội ở khu vực nông thôn.

Thời gian qua, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã triển khai nhiều chương trình, đề án cụ thể nhằm hiện thực hóa định hướng này, như Chương trình “Cùng nông dân bảo vệ môi trường”, Đề án “Sức khỏe đất”, các mô hình hợp tác công - tư về đầu vào bền vững. Nhận thức về kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp ngày càng được nâng cao, khi phụ phẩm nông, lâm, thủy sản không còn bị coi là chất thải mà được xem là tài nguyên tái tạo. Mỗi năm, khoảng 160 triệu tấn phụ phẩm được phát sinh, trong đó hơn 50% phụ phẩm trồng trọt và 90% phụ phẩm thủy sản đã được tái sử dụng để sản xuất phân bón hữu cơ, năng lượng sinh khối, thức ăn chăn nuôi, góp phần giảm phát thải và gia tăng giá trị.

Ở tầm vĩ mô, chuyển đổi xanh cũng là lời giải cho bài toán phát thải. Nông nghiệp hiện đóng góp hơn 15% GDP nhưng chiếm gần 30% tổng lượng phát thải khí nhà kính của cả nước. Vì vậy, xây dựng nền nông nghiệp phát thải thấp không chỉ phục vụ mục tiêu ngành, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện cam kết quốc tế của Việt Nam về trung hòa các-bon và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Số hóa sản xuất, minh bạch chuỗi giá trị

Song hành với chuyển đổi xanh, chuyển đổi số đang nổi lên như một động lực tăng trưởng mới, tạo ra bước nhảy vọt về năng suất, chất lượng và khả năng quản lý. Các công nghệ số như Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain đang được ứng dụng ngày càng sâu rộng trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ nông sản. Từ giám sát môi trường đất - nước - khí hậu, quản lý dịch bệnh, đến truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường, công nghệ số đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất truyền thống.

Thực tiễn triển khai cho thấy, chuyển đổi số giúp nông dân giảm chi phí đầu vào, tối ưu hóa quy trình sản xuất và nâng cao tính minh bạch - yếu tố then chốt để đáp ứng yêu cầu của thị trường toàn cầu. Các mô hình sản xuất ứng dụng công nghệ cao, nông nghiệp chính xác, nông nghiệp thông minh đang từng bước được nhân rộng, tạo nền tảng cho một nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững.

Từ góc độ quản lý nhà nước, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhận định, xu hướng xanh hóa sản xuất và tiêu dùng đang lan tỏa mạnh mẽ trong xã hội. Riêng trong lĩnh vực nông nghiệp, nhiều mô hình nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp phát thải thấp đã được triển khai với sự tham gia tích cực của doanh nghiệp và hợp tác xã trong ứng dụng công nghệ cao, kiểm soát môi trường sản xuất và nâng cao chất lượng nông sản. Đáng chú ý, tháng 9/2025, Bộ đã phê duyệt Đề án trồng trọt giảm phát thải giai đoạn 2025 - 2035, đưa lĩnh vực trồng trọt vào quỹ đạo phát thải thấp, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Doanh nghiệp được xem là lực lượng quan trọng thúc đẩy quá trình chuyển đổi này. Chia sẻ về kinh nghiệm thực tiễn, ông Khuất Quang Hưng, Phó Tổng Giám đốc phụ trách Đối ngoại và Truyền thông Nestlé Việt Nam, cho biết tập đoàn xác định phát triển các hệ thống thực phẩm tái sinh là trọng tâm chiến lược toàn cầu. Tại Việt Nam, chuyển đổi xanh được triển khai xuyên suốt chuỗi giá trị cà phê, từ canh tác, chế biến đến tiêu dùng bền vững, góp phần nâng cao sinh kế cho nông dân và xây dựng nền nông nghiệp phát thải thấp. Với vai trò đồng chủ trì khối tư nhân của Đối tác Phát triển Nông nghiệp Bền vững Việt Nam, Nestlé tích cực thúc đẩy hợp tác đa bên và lan tỏa các thực hành tốt trong cộng đồng doanh nghiệp.

Khoa học công nghệ cũng đang mở ra “cánh cửa” mới cho các vùng còn nhiều khó khăn. Theo ThS. Lê Thị Mỹ Hảo (Viện Thổ nhưỡng Nông hóa), suy thoái đất đang diễn ra trên cả ba miền với nhiều dạng khác nhau, đòi hỏi các giải pháp quản lý hiện đại. Việc xây dựng hệ thống bản đồ số tích hợp (WebGIS), số hóa dữ liệu đất và cây trồng trong dài hạn sẽ giúp các địa phương quy hoạch vùng sản xuất, cảnh báo sớm rủi ro và tạo nền tảng cho các ứng dụng AI trong dự báo, khuyến nghị canh tác. Ở lĩnh vực khuyến nông, các mô hình đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã chứng minh hiệu quả rõ rệt khi năng suất tăng từ 10 - 30%, thu nhập nông dân được cải thiện và tổn thất sau thu hoạch giảm đáng kể.

Bước vào năm 2026, nông nghiệp Việt Nam không còn chỉ là câu chuyện “sản xuất lương thực”, mà đang tiến tới nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại và giá trị cao – đúng như định hướng của Nghị quyết số 19-NQ/TW và Chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia. Khi Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng cùng chung tay, chuyển đổi xanh và số hóa sẽ không chỉ là thách thức, mà chính là cánh cửa cơ hội đưa nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững, nâng cao sức cạnh tranh và đóng góp tích cực vào mục tiêu thịnh vượng chung của đất nước.