Thuế quan Mỹ và bài toán Trung Quốc: 'Liều thuốc quá hạn' trước 'sóng thần’ công nghiệp?

“Sóng thần đang ập đến”

Trong nhiều thập kỷ, nhà máy sản xuất ô tô lớn nhất thế giới là khu phức hợp của Volkswagen tại Wolfsburg, Đức. Nhưng BYD, nhà sản xuất ô tô điện của Trung Quốc, đang xây dựng 2 nhà máy tại Trung Quốc, mỗi nhà máy có khả năng sản xuất gấp đôi số ô tô so với Wolfsburg.

Dữ liệu gần đây từ Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc cho thấy các ngân hàng do nhà nước kiểm soát đã cho các doanh nghiệp công nghiệp vay thêm 1,9 nghìn tỷ USD trong 4 năm qua. Ở rìa các thành phố trên khắp Trung Quốc, các nhà máy mới đang được xây dựng ngày đêm và các nhà máy hiện có đang được nâng cấp bằng rô-bốt và tự động hóa.

Theo các nhà quan sát, các khoản đầu tư và tiến bộ của Trung Quốc trong sản xuất đang tạo ra một làn sóng xuất khẩu "khổng lồ", đe dọa gây ra tình trạng đóng cửa nhà máy và sa thải không chỉ ở Mỹ mà còn trên toàn cầu.

“Sóng thần đang ập đến với tất cả mọi người”, ông Katherine Tai, đại diện thương mại Mỹ cho cựu Tổng thống Joseph R. Biden Jr. cho biết.

Mức thuế quan cao mà Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố trong “Ngày giải phóng” là phản ứng quyết liệt nhất từ ​​trước đến nay đối với động thái thúc đẩy xuất khẩu của Trung Quốc.

Các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã có những phản ứng cứng rắn trước sự gia tăng gần đây của các rào cản thương mại, đặc biệt là mức thuế quan mới nhất của ông Trump.

5 năm trước, trước khi bong bóng nhà đất nổ tung, cần cẩu xây dựng các tòa nhà chung cư rải rác ở hầu hết mọi thành phố tại Trung Quốc. Ngày nay, nhiều cần cẩu trong số đó đã biến mất và những cần cẩu còn lại hiếm khi di chuyển. Theo lệnh của Bắc Kinh, các ngân hàng đã nhanh chóng chuyển hoạt động cho vay từ bất động sản sang công nghiệp.

Trung Quốc đang sử dụng nhiều rô-bốt nhà máy hơn phần còn lại của thế giới cộng lại và hầu hết chúng được các công ty Trung Quốc sản xuất tại Trung Quốc, mặc dù một số linh kiện vẫn được nhập khẩu. Sau nhiều năm tăng trưởng nhanh chóng, tổng số lượng lắp đặt thiết bị nhà máy mới đã tăng thêm 18% trong năm nay.

Khi Zeekr, một nhà sản xuất ô tô điện của Trung Quốc, mở nhà máy cách đây 4 năm tại Ninh Ba, cách Thượng Hải 2 giờ lái xe về phía nam, cơ sở này có 500 rô-bốt. Hiện tại, cơ sở này có 820 rô-bốt và nhiều rô-bốt khác đang được lên kế hoạch.

Khi các nhà máy mới đi vào hoạt động, xuất khẩu của Trung Quốc tăng tốc nhanh chóng, tăng 13,3% vào năm 2023 và sau đó tăng thêm 17,3% vào năm ngoái.

Hoạt động cho vay của các ngân hàng nhà nước cũng đang tài trợ cho sự bùng nổ trong nghiên cứu và phát triển của công ty. Huawei, một tập đoàn sản xuất các mặt hàng đa dạng như điện thoại thông minh và phụ tùng ô tô, vừa khai trương một trung tâm nghiên cứu dành cho 35.000 kỹ sư tại Thượng Hải, có diện tích văn phòng và phòng thí nghiệm gấp 10 lần so với trụ sở chính của Google tại Mountain View, California.

Báo động tình trạng dư thừa công suất

Trung Quốc đã nhanh chóng mở rộng thị phần sản xuất toàn cầu trong nhiều thập kỷ, từ mức 6% vào năm 2000 lên mức 32% ở thời điểm hiện tại.

Sản lượng nhà máy của Trung Quốc lớn hơn tổng sản lượng sản xuất của Mỹ, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc và Anh.

Ngay cả trước khi Tổng thống Trump giành chiến thắng trong nhiệm kỳ thứ hai, các quan chức chính quyền cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden đã cảnh báo trong năm cuối cùng tại nhiệm về tình trạng dư thừa công suất công nghiệp ở Trung Quốc. Họ đã tăng một số mức thuế, đáng chú ý là đối với ô tô điện.

Nhưng trong 3 năm đầu tiên, các quan chức chính quyền của ông Biden chủ yếu tập trung vào việc kiểm soát xuất khẩu chặt chẽ hơn đối với các công nghệ như chất bán dẫn cao cấp, với lý do lo ngại về an ninh quốc gia. Họ giữ nguyên mức thuế từ 7,5% đến 25% mà ông Trump đã áp dụng đối với một nửa lượng hàng xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình.

Vẫn chưa chắc chắn cách tiếp cận cứng rắn hơn của Tổng thống Mỹ đương nhiệm sẽ diễn ra như thế nào. Theo các chuyên gia, thuế quan đôi khi đã làm chậm tốc độ tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc, nhưng không ngăn chặn được hoàn toàn. Các quốc gia khác đang trong tình trạng báo động cao về khả năng xuất khẩu của Trung Quốc có thể bị chuyển hướng sang nơi khác, đe dọa nền kinh tế của các đồng minh lâu năm của Mỹ như Liên minh châu Âu và Hàn Quốc.

Các nhà sản xuất ô tô của Trung Quốc đang chuẩn bị tiến vào thị trường ô tô Mỹ vào năm 2017, khi ông Trump lần đầu nhậm chức. GAC Motor tại Quảng Châu, Trung Quốc, đã đưa hàng chục đại lý ô tô của Mỹ đến triển lãm ô tô của thành phố vào tháng 11 năm đó. Công ty đã công bố kế hoạch bán xe thể thao đa dụng và xe tải nhỏ chạy bằng xăng tại Mỹ vào cuối năm 2019.

Nhưng GAC và các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc khác đã hủy bỏ kế hoạch của họ sau khi ông Trump đưa ô tô vào mức thuế ban đầu 25% của mình vài tháng sau đó.

Các công ty Trung Quốc vẫn gần như không bán được ô tô nào tại Mỹ. Điều đó khó có thể thay đổi, với những động thái mới nhất của ông Trump, các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc hiện phải đối mặt với mức thuế quan của Mỹ lên tới 181%.

Bị chặn tại Mỹ, các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc đã tiếp tục xây dựng nhà máy và chuyển hướng các chiến dịch xuất khẩu của họ sang những nơi khác. Doanh số bán hàng của họ đã tăng vọt ở Úc và Đông Nam Á, chiếm thị phần từ các thương hiệu Nhật Bản và Mỹ. Tại Mexico, các nhà sản xuất ô tô Trung Quốc chỉ nắm giữ 0,3% vào năm 2017; đến năm ngoái, con số này đã lên tới hơn 20%.

Doanh số bán hàng tăng nhanh tại EU và bằng chứng về trợ cấp của chính phủ Trung Quốc đã thúc đẩy các quan chức EU áp thuế lên tới 45% vào tháng 10 năm ngoái đối với ô tô điện từ Trung Quốc.

Trung Quốc không chỉ xây dựng các nhà máy sản xuất ô tô. Ví dụ, trong năm năm qua, nước này đã xây dựng nhiều nhà máy lọc hóa dầu hơn so với tổng công suất của châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc kể từ Thế chiến II. Và Trung Quốc đang trên đà xây dựng các nhà máy lọc dầu này thậm chí còn nhanh hơn trong năm nay. Sau đó, các sản phẩm hóa dầu được chuyển thành nhựa, polyester, vinyl và lốp xe.

Ông Robert E. Lighthizer, người từng là đại diện thương mại Mỹ trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump, cho biết mức thuế quan mới nhất của Mỹ "là liều thuốc đã quá hạn từ lâu, nguyên nhân gốc rễ thực sự là chính sách công nghiệp của Trung Quốc trong nhiều thập kỷ đã tạo ra tình trạng dư thừa công suất và mất cân bằng toàn cầu".