Trung Đông rực lửa: Phép thử khắc nghiệt với kinh tế toàn cầu

“Giai đoạn cực kỳ bấp bênh”

Trong kịch bản lạc quan nhất đối với kinh tế toàn cầu, cuộc chiến hiện tại ở Trung Đông sẽ khép lại chỉ sau vài tuần. Khu vực này tiếp tục duy trì sản xuất dầu khí, hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz được nối lại, thế giới tránh được cú sốc đối với nguồn cung năng lượng thế giới, và những lo ngại về lạm phát dần hạ nhiệt.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo không nên sớm lạc quan. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran, cùng những hành động trả đũa của Tehran trong khu vực, đã kích hoạt những rủi ro tiềm tàng có thể đe dọa đáng kể đến vận mệnh kinh tế toàn cầu.

Mối lo lớn nhất là khả năng chính phủ Iran, nếu bị dồn vào thế chân tường, có thể tung ra các đòn đáp trả mạnh mẽ hơn, chấp nhận gần như chắc chắn việc lãnh thổ của mình hứng chịu những đợt oanh tạc dữ dội để tiếp tục cuộc chiến. Trong kịch bản đó, Iran nhiều khả năng tìm cách làm suy yếu năng lực sản xuất dầu khí của các cường quốc khu vực như Qatar và Ả Rập Xê Út.

Bất kỳ diễn biến nào kéo dài xung đột hoặc đe dọa các nguồn cung dầu khí đều có thể đẩy giá năng lượng lên mức gây lạm phát. Khi đó, các ngân hàng trung ương trên toàn thế giới có thể buộc phải tăng lãi suất, khiến chi phí vay mua nhà, mua ô tô và các khoản tín dụng khác leo thang. Hệ quả là chi tiêu tiêu dùng và đầu tư doanh nghiệp bị kìm hãm, đây vốn là con đường quen thuộc dẫn tới suy thoái.

“Chúng ta đang ở trong một giai đoạn cực kỳ bấp bênh”, ông Kenneth S. Rogoff, cựu kinh tế trưởng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế và hiện là giáo sư tại Đại học Harvard, nhận định.

Là nhà nghiên cứu lịch sử, ông Rogoff tỏ ra hoài nghi trước giả định rằng xung đột sẽ nhanh chóng kết thúc. Ông nhắc lại vụ ám sát Thái tử Archduke Franz Ferdinand hơn một thế kỷ trước – sự kiện châm ngòi cho Chiến tranh thế giới thứ nhất.

“Điều này giống như việc hỏi, ngay khi Thái tử Ferdinand bị ám sát, hậu quả kinh tế vĩ mô sẽ ra sao, trong khi không ai biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Khi Thế chiến thứ nhất bắt đầu, ai cũng nghĩ nó sẽ kết thúc trong một tháng”, ông nói.

Cú sốc dầu mỏ hiện hữu

Trọng tâm lo ngại hiện nay là số phận nguồn năng lượng được sản xuất tại Trung Đông – khu vực cung cấp khoảng 30% sản lượng dầu và 17% khí đốt tự nhiên toàn cầu. Bất kỳ sự gián đoạn nào đối với dòng chảy này gần như chắc chắn sẽ gây khó khăn cho các quốc gia nhập khẩu lớn, đặc biệt là những nền kinh tế chủ chốt ở Đông Á và châu Âu.

Mỗi khi thế giới có thêm lý do để lo lắng về khả năng tiếp cận dầu mỏ Trung Đông, ký ức lại quay về những năm 1970, khi Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ(OPEC) gây ra hàng loạt cú sốc nguồn cung. Khi liên minh này cắt giảm sản lượng để đẩy giá lên, người Mỹ từng phải xếp hàng dài mua xăng theo định mức và trả mức giá kỷ lục để duy trì những chiếc xe cỡ lớn của mình.

Khi đó cũng như hiện nay, sự chú ý dồn về Eo biển Hormuz – tuyến đường thủy hẹp giáp Iran, nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Khoảng 1/5 lượng dầu mỏ toàn cầu đi qua tuyến hàng hải này, phần lớn hướng tới châu Á.

Tuy vậy, OPEC+ đã cam kết tăng sản lượng để bù đắp bất kỳ sự thiếu hụt nào do xung đột gây ra. Một phần nhờ sản lượng gia tăng mạnh từ Mỹ, nguồn cung dầu toàn cầu nhìn chung đang vượt cầu.

Sau các cú sốc dầu mỏ thập niên 1970 và cuộc xung đột Vùng Vịnh, nhiều quốc gia đã theo đuổi mục tiêu tự chủ năng lượng cao hơn. Nhận thức rằng dầu khí luôn tiềm ẩn rủi ro địa chính trị, chưa kể đến biến đổi khí hậu, đã thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang năng lượng tái tạo. Trung Quốc và châu Âu đi đầu trong xu hướng này, với các khoản đầu tư lớn vào điện gió và điện mặt trời.

Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng hiện tại cho thấy thực tế khó thay đổi: thế giới vẫn phụ thuộc nặng nề vào nhiên liệu hóa thạch. Nếu hoạt động qua eo biển Hormuz bị gián đoạn quá vài tuần, và nếu tên lửa Iran gây thiệt hại cho các nhà máy lọc dầu trong khu vực, thì tác động tiêu cực sẽ vượt xa những lợi ích trước mắt từ năng lượng sạch.

Trong trường hợp các nhà máy lọc dầu bị tê liệt, sản xuất hóa dầu, bao gồm cả phân bón, sẽ bị hạn chế. Điều này có thể đẩy chi phí sản xuất lương thực tăng cao, đe dọa tình trạng an ninh lương thực tại khu vực cận Sahara châu Phi và Nam Á.

“Dầu khí vẫn vô cùng quan trọng”, bà Kjersti Haugland, kinh tế trưởng tại DNB Carnegie, ngân hàng đầu tư Bắc Âu có trụ sở ở Oslo, nhận định. Theo bà, dù quá trình chuyển đổi năng lượng xanh có nhiều ưu điểm, “chúng ta vẫn còn một chặng đường rất dài phía trước”.

Những khu vực dễ tổn thương nhất

Các nền kinh tế như Trung Quốc, Nhật Bản, Đức, Hàn Quốc, Đài Loan, Ý và Tây Ban Nha, những trung tâm xuất khẩu hàng công nghiệp quan trọng,– vốn đã phải ứng phó với cuộc chiến thương mại do Tổng thống Mỹ phát động, bao gồm thuế quan và chi phí nguyên vật liệu như thép tăng cao. Giờ đây, họ còn đối mặt nguy cơ giá nhiên liệu leo thang nếu xung đột không sớm được giải quyết bằng con đường ngoại giao.

“Những khu vực dễ tổn thương nhất là châu Âu và Đông Á, do phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu”, ông Adnan Mazarei, chuyên gia cao cấp tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson ở Washington, nhận định.

Mức độ nghiêm trọng của rủi ro được thể hiện rõ khi công ty dầu khí quốc doanh của Qatar tuyên bố tạm ngừng sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng do lo ngại nguy cơ vận chuyển qua eo biển Hormuz. Thông tin này đã đẩy giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu tăng vọt 50%.

Trung Quốc được xem là đặc biệt dễ tổn thương khi phụ thuộc vào Iran cho hơn 13% lượng dầu nhập khẩu, trong bối cảnh nước này đang vật lộn với đà lao dốc của thị trường bất động sản, làm xói mòn tài sản của hàng triệu hộ gia đình.

Ấn Độ cũng đối diện những thách thức riêng. Tháng trước, New Delhi cam kết với Washington sẽ giảm mua dầu từ Nga để đổi lấy việc giảm bớt gánh nặng thuế quan. Để bù đắp, Ấn Độ tăng nhập khẩu từ các nhà cung cấp Vùng Vịnh như Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất. Tuy nhiên, chiến sự hiện nay đang đe dọa cả những nguồn cung thay thế này.

Nền kinh tế Ấn Độ còn phụ thuộc lớn vào kiều hối, nguồn tiền do lao động di cư trong lĩnh vực xây dựng, bán lẻ và khách sạn gửi về. Theo phân tích của Shumita Deveshwar tại TS Lombard, khoảng 9 triệu lao động Ấn Độ đang làm việc tại khu vực Vùng Vịnh, đóng góp tới 38% tổng lượng kiều hối.

Mỹ có thể được xem là ít bị tổn thương hơn, nhờ vị thế là nhà sản xuất dầu thô lớn nhất thế giới và nhà xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng hàng đầu. Tuy nhiên, nếu giá dầu và khí đốt duy trì ở mức cao, người tiêu dùng Mỹ gần như chắc chắn sẽ phải trả nhiều tiền hơn cho xăng. Giá nhiên liệu tăng sẽ lan tỏa sang toàn bộ nền kinh tế, đẩy mặt bằng giá chung đi lên.

Thực tế này khiến nhiều chuyên gia cho rằng Washington sẽ tìm cách chấm dứt xung đột trước khi giá năng lượng leo thang làm trầm trọng thêm áp lực giá cả hàng tiêu dùng, đặc biệt trong bối cảnh yếu tố giá cả từng là vấn đề nhạy cảm về chính trị.

Về dài hạn, theo ông Rogoff, tác động của cuộc xung đột có xu hướng làm gia tăng lạm phát. Mỹ sẽ phải bổ sung kho vũ khí, kéo theo gia tăng nợ công.

“Chúng ta sẽ phải chi tiêu nhiều hơn cho quốc phòng, và điều đó sẽ ảnh hưởng đến lãi suất cũng như lạm phát. Điều này gần như đã được định sẵn”, ông nói.