Anh Percy Lee và chị Gloria Kwok từng dự định sẽ sinh con trong tương lai, sau khi hoàn thành luận án và lấy bằng tiến sĩ ngành khoa học xã hội và nhân văn tại các trường đại học ở Hồng Kông. Tuy vậy, em bé đến sớm hơn dự kiến. Cặp đôi phải xoay xở giữa việc thức đêm chăm con, học tập và nghiên cứu, cùng với bài toán chi phí luôn thường trực gồm tiền thuê nhà, trợ cấp và chi phí chăm sóc trẻ.

Đầu năm nay, họ nhận được khoản thưởng sinh con 20.000 HKD (khoảng 2.550 USD) từ chính quyền Hồng Kông và gần như chi tiêu ngay lập tức cho cũi, xe đẩy và tã. Sau đó, họ tiếp tục nhận được một thông báo khác qua email, lần này từ một tổ chức từ thiện của một doanh nhân địa phương.

Anh Lee và chị Kwok mỗi người được tặng 50.000 HKD từ Quỹ Genovation của ông James Liang - đồng sáng lập và Chủ tịch Trip.com Group Ltd.. Quỹ này cung cấp trợ cấp sinh con cho các nghiên cứu sinh tiến sĩ toàn thời gian tại thành phố. Số tiền giúp họ thuê người trông trẻ trong những tuần đầu sau khi em bé chào đời và tạo điều kiện để chị Kwok tham gia một chuyến đi thực địa phục vụ nghiên cứu.

“Bạn bè nghĩ con chúng tôi rất may mắn, như thể đứa bé được nhận học bổng ngay khi chào đời”, anh Lee chia sẻ. Người đàn ông 31 tuổi dự đoán khoản hỗ trợ này sẽ khiến các nghiên cứu sinh tiến sĩ sẵn sàng sinh con hơn. “Mọi người đều thấy điều này khá mới mẻ và thú vị”, anh nói thêm.

Trên khắp Đông Á, ngày càng nhiều tỷ phú đang sử dụng tài sản cá nhân của mình để đối phó với tình trạng tỷ lệ sinh sụt giảm - vấn đề mà phần lớn các chính phủ vẫn chật vật giải quyết dù đã áp dụng các chính sách quốc gia như giảm thuế và trợ cấp tài chính.

Họ hy vọng sẽ có thêm nhiều chủ doanh nghiệp làm theo, đồng thời thừa nhận rằng những nỗ lực này chỉ có thể tạo ra thay đổi ở mức hạn chế và không thể giải quyết các vấn đề ở quy mô quốc gia.

Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc là những nơi có tỷ suất sinh thấp nhất thế giới, thấp hơn nhiều so với Mỹ và phần lớn các nước phương Tây. Tại Trung Quốc đại lục, tiền lương trì trệ và tỷ lệ thất nghiệp cao trong giới trẻ, cùng với chi phí giáo dục gia tăng và văn hóa làm việc khắc nghiệt, đã trở thành những rào cản lớn đối với việc nuôi dạy con cái. Ở Hàn Quốc, nơi dân số đang suy giảm, nhiều cặp vợ chồng than phiền rằng họ không đủ khả năng chi trả đồng thời cho nhà ở và việc sinh con.

Giới tinh hoa kinh doanh châu Á ngày càng lên tiếng mạnh mẽ về điều họ coi là một cuộc khủng hoảng nhân khẩu học, có thể làm suy yếu năng lực cạnh tranh kinh tế của các quốc gia và đe dọa các doanh nghiệp trong dài hạn. Họ đang triển khai các chính sách nơi làm việc thân thiện với cha mẹ, thưởng tiền cho nhân viên sinh con và cung cấp thêm các hỗ trợ về hôn nhân và gia đình, bao gồm cả việc cho nghỉ phép nhiều hơn.

Tại Mỹ, các tỷ phú như ông Elon Musk và ông Peter Thiel đã công khai thúc đẩy các chương trình khuyến khích sinh con, cho rằng tỷ lệ sinh giảm ở một số quốc gia là một thách thức mới, đe dọa nghiêm trọng đến tăng trưởng kinh tế, đổi mới dài hạn và sức sống của các xã hội phương Tây.

Tỷ phú Elon Musk đã cảnh báo về nguy cơ sụp đổ dân số và kêu gọi mọi người sinh nhiều con hơn, bản thân ông cũng có hơn 10 người con. Doanh nhân Thung lũng Silicon Thiel thì nhìn nhận tỷ lệ sinh giảm như một rủi ro chính trị, cảnh báo rằng một kim tự tháp dân số bị đảo ngược có thể làm thay đổi cấu trúc cử tri và các ưu tiên chính sách.

Nhà sáng lập Telegram, ông Pavel Durov, với những lựa chọn cá nhân như hiến tinh trùng miễn phí cho thụ tinh trong ống nghiệm và lên kế hoạch để con cái thừa kế khối tài sản hàng tỷ USD, đã góp thêm một góc nhìn có phần khác biệt, mang màu sắc tự do cá nhân vào cuộc thảo luận.

Tuy nhiên, áp lực lớn nhất lại nằm ở Đông Á, nơi ngày càng nhiều người trẻ không còn mặn mà với việc sinh con. Các “ông trùm” doanh nghiệp trong khu vực đang cố gắng lấp vào khoảng trống mà các chính phủ chưa làm được.

Tại Hàn Quốc, các tỷ phú Chang Byung-gyu và Lee Joong-keun đã biến chính sách doanh nghiệp thành một dạng trợ cấp xã hội: công ty Krafton của ông Chang trao khoản tiền một lần khoảng 43.000 USD cho mỗi lần sinh con, kèm các khoản hỗ trợ bổ sung cho đến khi đứa trẻ lên 8 tuổi, trong khi Booyoung của ông Lee chi trả 72.000 USD tiền mặt cho mỗi trẻ sơ sinh và còn đề xuất kế hoạch cung cấp nhà ở miễn thuế cho các gia đình có 3 con.

Tại Trung Quốc, “ông trùm” ngành sữa Pan Gang của Yili Group năm ngoái đã công bố kế hoạch trợ cấp sinh sản trị giá 1,6 tỷ NDT (235 triệu USD), trong khi đối thủ China Feihe Ltd. triển khai chương trình trợ cấp thai sản trị giá 1,2 tỷ NDT. Ông Ye Guofu, tỷ phú sáng lập Miniso Group, cũng lập Quỹ Hôn nhân và Sinh con, đã phân phát hàng triệu NDT dưới dạng quà cưới và thưởng sinh con. Ông Ye cho rằng việc lập gia đình không chỉ là chuyện riêng tư mà còn là vấn đề quốc gia, liên hệ sức sống của đời sống với sức sống của tiêu dùng.

Trong khi đó, tại Đài Loan, nhà sáng lập Foxconn Technology Group và tỷ phú Terry Gou là một trong những người lên tiếng mạnh mẽ nhất về vấn đề này. Ông Gou đã đưa ra những ý tưởng khá khác thường như tặng thú cưng miễn phí cho các cặp vợ chồng nếu họ sinh con, bên cạnh những đề xuất truyền thống hơn như trợ cấp của chính phủ cho đến khi trẻ 6 tuổi. Quỹ của ông cũng thúc đẩy các chương trình trao quyền cho phụ nữ nhằm tạo môi trường làm việc thân thiện hơn với các bà mẹ.

Đầu năm nay, một số tỷ phú châu Á đã tụ họp tại Hồng Kông trong Diễn đàn Khủng hoảng Tỷ lệ Sinh Toàn cầu đầu tiên của thành phố, cùng với các học giả, nhà kinh tế toàn cầu, trong đó có bà Maye Musk, mẹ của tỷ phú Elon Musk. Ở tuổi 78, bà chia sẻ về niềm vui khi được dùng bữa cùng 18 người cháu và vẫn có thể theo đuổi sự nghiệp người mẫu ở độ tuổi này.

Nhưng điều đó cũng làm nổi bật một mâu thuẫn cốt lõi: lựa chọn và lối sống của người giàu hầu như không giống với những người trẻ làm việc tại đô thị ở Đông Á, những người đang bị ràng buộc bởi giờ làm việc khắc nghiệt, rủi ro bị ảnh hưởng sự nghiệp khi nghỉ sinh và chi phí nhà ở cao so với thu nhập. Tại Trung Quốc, “phụ nữ thực sự rất tham vọng, rất thông minh, và họ không muốn dừng lại sự tiến bộ trong công việc” để sinh con, bà Maye Musk thừa nhận.

Ông James Liang, đồng sáng lập Trip.com Group Ltd., cho rằng nhiều công ty châu Á cần áp dụng các lịch làm việc linh hoạt hoặc kết hợp (hybrid) để hỗ trợ cha mẹ và gia đình. Một thử nghiệm với khoảng 1.600 nhân viên của công ty ông cho thấy những người làm việc tại nhà hai ngày mỗi tuần có mức độ hài lòng công việc cao hơn, ít có khả năng nghỉ việc hơn, và lịch làm việc hybrid không ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu suất hay năng suất của họ.

Trip.com hiện đang thí điểm một chương trình cho phép một số nhân viên nghỉ tối đa 45 ngày không lương mỗi năm mà không cần giải trình lý do. Công ty cũng hoàn trả chi phí thụ tinh trong ống nghiệm (IVF), thưởng 50.000 NDT khi sinh con và cấp thêm ngày nghỉ cho các bậc phụ huynh.

Ngoài ra, ông Liang cũng đã cam kết cá nhân 500 triệu HKD cho Quỹ Genovation Foundation. Quỹ này sẽ giải ngân trong vòng 5 năm thông qua các khoản thưởng sinh con cho nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Hồng Kông, tài trợ cho các dự án văn hóa thân thiện với việc sinh con, và tổ chức Diễn đàn Khủng hoảng Tỷ lệ Sinh Toàn cầu.

Câu hỏi là vì sao đối tượng được quan tâm lại là nghiên cứu sinh tiến sĩ? Ông James Liang cho biết đó là vì họ thường đang ở độ tuổi sinh con, có lịch trình linh hoạt nhưng lại thiếu nguồn lực tài chính. Vị doanh nhân 56 tuổi, cha của hai con, tin rằng các bậc phụ huynh có học vị tiến sĩ có nhiều khả năng nuôi dạy những đứa trẻ có thể đóng góp cho đổi mới sáng tạo. “Bạn cần những người có học thức, hiểu biết về thế giới, công nghệ và đạo đức”, ông nói.

Theo quan điểm của ông, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo có thể làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng tỷ lệ sinh, do làm giảm tiền lương của các công việc cho người mới và làm tăng chi phí nuôi dạy những đứa con có khả năng cạnh tranh hơn, vì sẽ cần nhiều năm học hơn.

“Sinh con cũng là điều khiến con người khác biệt với AI; đó là bản chất của nhân loại”, ông Liang nói. Ông dự đoán rằng nếu dân số Trung Quốc giảm một nửa trong một hoặc hai thế hệ, con người có thể đánh mất quyền kiểm soát vào tay máy móc. “Chúng ta cần số đông những bộ não bằng carbon giữ vị thế trên các bộ não bằng silicon”, ông nhấn mạnh.

“Không có chiến lược quốc gia nào quan trọng hơn chiến lược dân số”, ông Jiang Xipei, nhà sáng lập kiêm Chủ tịch Far East Holding Group, tập đoàn năng lượng và bất động sản của Trung Quốc, phát biểu tại diễn đàn ở Hồng Kông tháng 1/2026.

Vị tỷ phú 62 tuổi, có 4 anh chị em, cho biết doanh nghiệp của ông sẽ không tồn tại nếu cha mẹ ông chỉ dừng lại ở hai con. Far East hiện cung cấp thêm thời gian nghỉ thai sản cho nhân viên và áp dụng các khoản thưởng tiền mặt theo bậc cho những người sinh nhiều con: 210.000 NDT cho con thứ ba, 230.000 NDT cho con thứ tư và 280.000 NDT cho con thứ năm. Công ty cũng ưu tiên tuyển dụng những sinh viên “cam kết sẽ có gia đình đông con” và thăng tiến cho những người thực hiện điều đó, theo lời ông Jiang, người có 6 người con.

Trong một cuộc phỏng vấn sau đó, ông Jiang cho rằng cuộc khủng hoảng nhân khẩu học ở châu Á đòi hỏi sự phối hợp từ cả xã hội toàn cầu và cộng đồng doanh nghiệp. “Nó liên quan đến sự liên tục của lực lượng lao động, sức sống của thị trường và sự kế thừa của nền văn minh”, ông nói. Những gì công ty ông đang làm để hỗ trợ việc sinh con, theo ông, giống như “tưới nước cho ao để nuôi cá.”

Không có chiến lược quốc gia nào quan trọng hơn chiến lược dân số

Ông Huang Wenzheng, cựu đối tác quỹ phòng hộ, hiện là CEO và trưởng nghiên cứu của YuWa Population Research Institute có trụ sở tại Quảng Châu, cho rằng mức hỗ trợ hiện tại từ chính phủ và doanh nghiệp vẫn còn rất xa so với những gì cần thiết.

“Có một sự lệch pha giữa đầu tư và lợi ích thu về”, ông Huang, người có bằng tiến sĩ thống kê sinh học, nói. “Các gia đình gánh chịu chi phí - tiền bạc, năng lượng, sự hy sinh sự nghiệp - trong khi xã hội lại hưởng lợi thông qua lương hưu, thuế và đổi mới sáng tạo. Sự thất bại của cơ chế khuyến khích này chính là cốt lõi vấn đề”.

Ông Huang cho rằng giải pháp là cần xem việc nuôi dạy con cái như một “công việc” ở cấp độ cao, được trả công xứng đáng. Ngoài các khoản trợ cấp, ông kêu gọi những cải cách mang tính cấu trúc như dịch vụ chăm sóc trẻ do nhà nước cung cấp, chính sách nhà ở thân thiện với gia đình và cải cách hệ thống giáo dục nhằm giảm bớt lo lắng cho phụ huynh và áp lực học tập cho học sinh.

“Rất nhiều người nhìn nhận dân số như một trò chơi có tổng bằng không, các quốc gia cạnh tranh và mong dân số bên kia giảm đi. Nhưng điều chúng tôi muốn thúc đẩy là: xã hội loài người là một mạng lưới”, ông nói thêm.

Trong khi đó, anh Lee và chị Kwok, cặp đôi nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Hồng Kông vừa có con cho biết họ đang trải nghiệm cả niềm vui lẫn khó khăn khi làm cha mẹ, và các khoản hỗ trợ tài chính thực sự hữu ích. “Đúng là chúng tôi mất ngủ - cứ hai tiếng lại phải thức dậy cho con bú. Cuộc sống giờ xoay quanh em bé”, chị Kwok chia sẻ.

“Đây là một sinh mệnh do chúng tôi tạo ra. Nghiên cứu thì khó, công việc thì khó - nhưng nuôi dạy một đứa trẻ mang lại sự kết nối tinh thần và một nụ cười chạm đến tâm hồn”, anh Lee cho biết.