Trong khi các định chế tài chính tăng tốc “giữ chỗ” tại trung tâm tài chính quốc tế, startup và fintech vẫn thận trọng chờ “điểm rơi hệ sinh thái” để tham gia mạnh mẽ hơn.

Trong quá trình chuẩn bị cho Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam tại TP. HCM (VIFC-HCMC), các ngân hàng và công ty chứng khoán đã nhanh chóng hiện diện thông qua việc thành lập pháp nhân, công ty con nhằm đón đầu cơ hội. Ngược lại, các startup và fintech vẫn khá dè dặt, thậm chí “đứng ngoài quan sát”.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, Phó chủ tịch cơ quan điều hành VIFC-HCMC, cho rằng đây là diễn biến bình thường theo logic phát triển của các trung tâm tài chính trên thế giới. Theo ông, các định chế tài chính truyền thống có lợi thế rõ rệt về vốn, năng lực tuân thủ và khả năng thiết lập pháp nhân nhanh. Trong khi đó, startup và fintech chỉ tham gia khi hệ sinh thái đủ điều kiện để họ tăng trưởng và mở rộng ra thị trường quốc tế.

Ba yếu tố cốt lõi mà fintech quan tâm gồm sandbox pháp lý, khả năng tiếp cận vốn và hệ sinh thái khách hàng. Khi các yếu tố này chưa rõ ràng, việc quan sát thay vì nhập cuộc là lựa chọn hợp lý. “Điều quan trọng không phải là vì sao fintech chưa tham gia nhiều ở giai đoạn đầu, mà là khi nào ‘điểm rơi hệ sinh thái’ xuất hiện để họ tham gia mạnh mẽ”, ông Huân nhấn mạnh. Và theo đánh giá của ông, thời điểm đó đã bắt đầu hình thành.

Một bước ngoặt đáng chú ý là sự ra mắt của Fintech Hub tại TP. HCM. Theo ông, đây không chỉ là không gian làm việc theo tính hình thức, mà là nền tảng kết nối giữa ngân hàng, công ty công nghệ, quỹ đầu tư và startup, đồng thời là nơi triển khai các cơ chế sandbox trong thực tế. Quan trọng hơn, đây là “bệ phóng” để các startup fintech của Việt Nam không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà có thể tiếp cận dòng vốn và thị trường quốc tế.

Ngay tại thời điểm ra mắt, nhiều startup đã quan tâm đến các lĩnh vực như thanh toán xuyên biên giới, tài sản số, tokenization, AI trong tài chính hay ngân hàng số. Đây đều là những lĩnh vực mà Việt Nam có thể đi theo hướng “digital-first” và “leapfrog”, thay vì cạnh tranh trực diện với các trung tâm tài chính truyền thống như Singapore hay Hong Kong.

Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, VIFC-HCMC đang hoàn thiện các chính sách để thu hút fintech, với trọng tâm là sandbox có kiểm soát, ưu đãi pháp lý theo chuẩn quốc tế, kết nối thị trường và hình thành các quỹ đầu tư chuyên biệt.

“Chúng tôi không xem fintech là thành phần bổ trợ, mà là trụ cột của trung tâm tài chính thế hệ mới. Nếu các trung tâm tài chính truyền thống được xây dựng dựa trên ngân hàng và thị trường vốn, thì với VIFC-HCMC, fintech, AI và blockchain sẽ đóng vai trò là hạ tầng nền tảng để tạo ra một hệ sinh thái tài chính số ngay từ đầu”, ông nói.

Bên cạnh yếu tố chờ đợi hệ sinh thái, một số ý kiến cho rằng sự dè dặt của startup, fintech còn đến từ những cú sốc thị trường gần đây, đặc biệt là sự cố liên quan đến ONUS. Điều này khiến nhiều startup trong lĩnh vực tài sản số trở nên thận trọng hơn, co cụm để quan sát thay vì dấn thân sớm.

PGS.TS Nguyễn Hữu Huân nhìn nhận đánh giá này có cơ sở, nhưng nếu nhìn sâu hơn, đây không hẳn là tín hiệu tiêu cực mà là một quá trình “tái định vị” cần thiết của thị trường. Theo ông, tài chính số luôn trải qua hai giai đoạn: tăng trưởng nóng dựa trên kỳ vọng và giai đoạn điều chỉnh dựa trên kỷ luật.

Những sự kiện như ONUS đang đẩy thị trường từ “growth bằng narrative” sang “growth bằng chuẩn mực”. Ở góc độ này, việc các startup trở nên thận trọng hơn không phải là co cụm, mà là đang chuyển sang một giai đoạn phát triển trưởng thành hơn, nơi yếu tố tuân thủ và quản trị rủi ro trở thành điều kiện tiên quyết.

Ông cũng chỉ ra rằng rủi ro pháp lý trong lĩnh vực fintech, đặc biệt là tài sản số, không chỉ đến từ việc “làm sai”, mà còn đến từ việc “chưa có chuẩn rõ ràng”. Khi ranh giới giữa đổi mới và vi phạm còn mong manh, phản ứng thận trọng của startup là điều dễ hiểu.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hình thành Trung tâm tài chính quốc tế TP. HCM, đây lại là cơ hội. Bởi định hướng của trung tâm là tạo không gian thử nghiệm có kiểm soát thông qua sandbox, qua đó chuyển rủi ro từ “không kiểm soát” sang “được quản trị”.

Để tận dụng cơ hội này, theo ông Huân, startup cần chuẩn bị mang tính cấu trúc. Trước hết là mô hình kinh doanh, chuyển từ mô hình dựa trên “arbitrage chính sách” hoặc khai thác khoảng trống pháp lý sang mô hình tạo giá trị thực, gắn với nhu cầu của nền kinh tế như thanh toán xuyên biên giới, tokenization tài sản hay ứng dụng AI trong quản trị rủi ro.

Thứ hai là quản trị rủi ro, cần được tích hợp ngay từ khâu thiết kế sản phẩm, thay vì tiếp cận theo tư duy tăng trưởng nhanh bằng mọi giá. Thứ ba là tuân thủ. Theo ông Huân, tuân thủ không phải là rào cản, mà là “giấy thông hành” để tiếp cận dòng vốn quốc tế.

Cuối cùng, các startup cần chuyển từ tư duy “tránh rủi ro pháp lý” sang “quản trị rủi ro pháp lý”. Theo ông, trung tâm tài chính quốc tế không phải là nơi loại bỏ rủi ro, mà là nơi định hình cách kiểm soát rủi ro theo chuẩn mực quốc tế.

Dù định hướng chính sách được đánh giá là cởi mở, PGS.TS Nguyễn Hữu Huân cho rằng để startup thực sự nhập cuộc, cần những điều kiện thực thi cụ thể. Trước hết là tính rõ ràng của khung pháp lý, đặc biệt là sandbox. Startup không chỉ cần sandbox tồn tại, mà cần hiểu rõ cách vận hành, phạm vi thử nghiệm và cơ chế quản lý. Nếu chưa được chuẩn hoá và làm rõ, rủi ro pháp lý vẫn là rào cản lớn.

Thứ hai là khả năng tiếp cận thị trường và khách hàng trong hệ sinh thái. Fintech khó phát triển nếu không có sự “mở cửa” từ các ngân hàng và định chế tài chính. Trong nhiều trường hợp, rào cản lớn nằm ở việc chia sẻ dữ liệu và tích hợp hệ thống hơn là chính sách vĩ mô.

Thứ ba là nguồn vốn cho giai đoạn tăng trưởng. Việt Nam hiện có hệ sinh thái startup khá năng động, nhưng phần lớn nguồn vốn vẫn tập trung ở giai đoạn sớm hoặc mang tính thử nghiệm. Fintech đòi hỏi chi phí tuân thủ cao và thời gian hoàn vốn dài, do đó việc thiếu các quỹ đầu tư chuyên biệt, có khả năng đồng hành dài hạn, sẽ làm giảm động lực tham gia.

Ngoài ra, hạ tầng dữ liệu và công nghệ dùng chung cũng là yếu tố quan trọng. Một trung tâm tài chính hiện đại cần có các các “public goods” như hạ tầng dữ liệu, hệ thống định danh số, tiêu chuẩn kết nối, hay các nền tảng AI và blockchain dùng chung. Nếu mỗi startup phải tự xây từ đầu, chi phí sẽ rất lớn và khó tạo ra lợi thế cạnh tranh.

Đáng chú ý, ông Huân nhấn mạnh yếu tố niềm tin vào khả năng mở rộng quốc tế. “Fintech chỉ bùng nổ khi họ nhìn thấy cơ hội ‘go global’, chứ không chỉ phục vụ thị trường nội địa. Nếu VIFC-HCMC chứng minh được vai trò cửa ngõ kết nối với thị trường và dòng vốn quốc tế, dòng startup sẽ vào rất nhanh”, ông nói.

Theo ông, các điểm nghẽn hiện nay không phải là rào cản cố hữu, mà là những vấn đề đang trong quá trình được tháo gỡ. Việc ra mắt Fintech Hub cùng với việc hoàn thiện cơ chế sandbox, xây dựng các quỹ đầu tư và phát triển hạ tầng công nghệ dùng chung chính là những bước đi nhằm giải quyết trực tiếp các điểm nghẽn đó.

Do vậy, câu chuyện không phải là startup chưa sẵn sàng mà là hệ sinh thái đang dần đạt đến “điểm chín”. Khi các điều kiện này hội tụ, sự tham gia của startup và fintech sẽ tăng lên rất nhanh, thậm chí có thể tạo ra một làn sóng đổi mới sáng tạo mang tính bùng nổ trong thời gian tới.