Trung tâm tài chính quốc tế: Mô hình nào phù hợp?

Trên thế giới, các TCTC như New York, London, Hong Kong hay Singapore không ngừng mở rộng và đổi mới để duy trì lợi thế cạnh tranh. Xu hướng phát triển của các TCTC hiện nay tập trung vào việc ứng dụng công nghệ tài chính (fintech), gia tăng tính minh bạch và phát triển bền vững nhằm đáp ứng nhu cầu của các nhà đầu tư và doanh nghiệp trong kỷ nguyên số.

Việt Nam đang nổi lên như một nền kinh tế năng động trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương với tốc độ tăng trưởng GDP ổn định, môi trường kinh doanh cải thiện và dòng vốn đầu tư nước ngoài ngày càng gia tăng.

Tuy nhiên, so với các TCTC lớn trong khu vực như Singapore hay Hong Kong, Việt Nam vẫn chưa có một trung tâm tài chính thực sự có tầm ảnh hưởng quốc tế. Nhận thức được tầm quan trọng của việc xây dựng một TCTC tầm cỡ, Chính phủ Việt Nam đã đưa ra nhiều chính sách và định hướng phát triển như Quy hoạch tổng thể phát triển ngành tài chính, kế hoạch xây dựng TP. Hồ Chí Minh trở thành trung tâm tài chính khu vực. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, Việt Nam cần lựa chọn một mô hình phát triển phù hợp, tận dụng lợi thế cạnh tranh và học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế.

Đánh giá khả năng xây dựng trung tâm tài chính Việt Nam

Để đánh giá khả năng xây dựng và phát triển trung tâm tài chính tại Việt Nam, chúng ta có thể xem xét các điểm mạnh sau đây:

(i) Nền kinh tế tăng trưởng nhanh, môi trường đầu tư ngày càng cải thiện. Việt Nam đã duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế ấn tượng trong những năm qua. Năm 2024, GDP tăng 7,09%, đạt 476,3 tỷ USD, cao hơn mức tăng 5,05% của năm 2023. Chính phủ đặt mục tiêu tăng trưởng GDP ít nhất 8% cho năm 2025, tăng từ mục tiêu trước đó là 6,5%-7,0%. Môi trường đầu tư của Việt Nam cũng được cải thiện đáng kể, thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tăng 9,4% trong năm 2024, đạt 25,35 tỷ USD. Việt Nam đã ký kết nhiều hiệp định thương mại tự do, mở rộng quan hệ thương mại và đầu tư với các đối tác quốc tế.

(ii) Vị trí chiến lược tại Đông Nam Á, thuận lợi cho giao thương. Việt Nam nằm ở vị trí trung tâm của khu vực Đông Nam Á, với đường bờ biển dài và tiếp giáp Biển Đông, tạo điều kiện thuận lợi cho giao thương hàng hải. Quốc gia này cũng có chung biên giới với Trung Quốc, Lào và Campuchia, giúp kết nối dễ dàng với các thị trường lớn trong khu vực. Việc phê duyệt dự án đường sắt nối cảng biển lớn ở miền Bắc Việt Nam với Trung Quốc, trị giá 8,3 tỷ USD, sẽ tăng cường kết nối thương mại và vận tải.

(iii) Dân số trẻ, lực lượng lao động có tiềm năng. Với dân số hơn 100 triệu người vào năm 2024, trong đó hơn một nửa dưới 35 tuổi, Việt Nam sở hữu lực lượng lao động trẻ và dồi dào. Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động của phụ nữ gần bằng nam giới, phản ánh sự bình đẳng giới trong thị trường lao động. Chính phủ đã đầu tư mạnh mẽ vào giáo dục và hạ tầng, đảm bảo tiếp cận rộng rãi đến điện, nước và internet, tạo điều kiện cho lực lượng lao động nâng cao kỹ năng và đáp ứng nhu cầu của các ngành công nghiệp hiện đại.

Những yếu tố trên cho thấy Việt Nam có nền tảng vững chắc để phát triển thành một trung tâm tài chính trong khu vực.

Thách thức và rào cản của Việt Nam

Hệ thống pháp lý và chính sách tài chính chưa đồng bộ

Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện khung pháp lý cho ngành tài chính. Một số vấn đề tồn đọng bao gồm: (i) Môi trường pháp lý chưa ổn định: Theo Báo cáo Môi trường Kinh doanh 2023 của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam xếp 70/190 về chỉ số thuận lợi kinh doanh, thấp hơn nhiều so với Singapore (2/190) và Hong Kong (3/190). (ii) Hạn chế trong quản lý ngoại hối. Theo Ngân hàng Nhà nước, việc kiểm soát dòng vốn còn chặt chẽ, ảnh hưởng đến khả năng thu hút các nhà đầu tư tài chính quốc tế.(iii) Thị trường vốn chưa phát triển mạnh tỷ lệ vốn hóa thị trường chứng khoán/GDP của Việt Nam chỉ đạt 67% GDP (2023), trong khi Singapore là 180% và Hong Kong là 1260%.

Hạn chế về hạ tầng tài chính và công nghệ

Việt Nam đang có sự phát triển mạnh mẽ về công nghệ tài chính (fintech), nhưng vẫn còn nhiều rào cản: (i) Hệ thống thanh toán và kết nối chưa hiện đại theo số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, chỉ 40% dân số có tài khoản ngân hàng, thấp hơn mức 98% của Singapore. (ii) Hạ tầng công nghệ tài chính chưa hoàn thiện báo cáo của Google, Temasek & Bain (2023) cho thấy, tổng giá trị giao dịch fintech tại Việt Nam là 14 tỷ USD, trong khi Singapore đạt 62 tỷ USD. (iii) Nhân lực công nghệ tài chính còn thiếu, theo khảo sát của Navigos Group, 80% doanh nghiệp fintech tại Việt Nam gặp khó khăn trong tuyển dụng nhân sự chất lượng cao.

Cạnh tranh mạnh mẽ từ các trung tâm tài chính trong khu vực

Việt Nam phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các trung tâm tài chính đã phát triển như Singapor là trung tâm tài chính hàng đầu với GDP bình quân đầu người ~85.000 USD (2023), thu hút nhiều quỹ đầu tư quốc tế. Hong Kong đóng vai trò là cửa ngõ tài chính của Trung Quốc, với hơn 1.500 công ty tài chính quốc tế đặt trụ sở. Thái Lan đang phát triển mạnh với chính sách thu hút đầu tư tài chính linh hoạt.

Mặc dù Việt Nam có tiềm năng phát triển thành trung tâm tài chính, nhưng vẫn cần cải thiện các yếu tố pháp lý, hạ tầng tài chính, công nghệ và tăng cường khả năng cạnh tranh quốc tế. Điều này đòi hỏi chiến lược dài hạn với sự phối hợp giữa nhà nước và doanh nghiệp.

Mô hình trung tâm tài chính phù hợp cho Việt nam

Theo đề án của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Việt Nam dự kiến xây dựng trung tâm tài chính quốc tế toàn diện tại TP.HCM và trung tâm tài chính khu vực tại Đà Nẵng; đẩy mạnh thế mạnh về fintech, ngân hàng số, blockchain, quỹ đầu tư. Thị trường fintech Việt Nam đang phát triển nhanh chóng, theo dự báo quy mô thị trường xét về giá trị giao dịch sẽ tăng từ 34,5 tỷ USD năm 2023 lên 63,87 tỷ USD vào năm 2028, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm (CAGR) là 2,91% trong giai đoạn 2023-2028. Việt Nam có tỷ lệ dân số trẻ và mức độ sử dụng internet cao, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển ngân hàng số. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 69% người dân chưa có tài khoản ngân hàng, cho thấy tiềm năng lớn cho các dịch vụ ngân hàng số.

Việc tích hợp blockchain trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam đang ở giai đoạn đầu, nhưng đã có những tác động nhất định trên thị trường tài chính. Một số ngân hàng đã ứng dụng blockchain trong các dịch vụ như chuyển tiền liên ngân hàng, thanh toán quốc tế và truy xuất nguồn gốc hóa đơn điện tử. Quỹ đầu tư việc phát triển các trung tâm tài chính sẽ thu hút các tổ chức tài chính lớn trên thế giới, bao gồm các ngân hàng, quỹ đầu tư và công ty bảo hiểm, góp phần thúc đẩy nguồn lực đầu tư hiện hữu và tạo ra nguồn lực đầu tư mới. Việc kết hợp giữa trung tâm tài chính khu vực và chuyên biệt, tập trung vào các lĩnh vực fintech, ngân hàng số, blockchain và quỹ đầu tư, sẽ giúp Việt Nam tận dụng tối đa tiềm năng hiện có và đáp ứng yêu cầu cạnh tranh trong khu vực.

Định hướng chính sách và giải pháp thực hiện

Thực trạng tài chính tại Việt Nam đang có những bước tiến mạnh mẽ trong lĩnh vực tài chính nhưng vẫn còn nhiều thách thức để trở thành một trung tâm tài chính khu vực. Quy mô thị trường tài chính theo Ngân hàng Thế giới (WB), năm 2023, quy mô thị trường chứng khoán Việt Nam đạt khoảng 50% GDP, trong khi con số này ở Singapore lên đến 180% GDP. Hệ thống ngân hàng tổng tài sản của các ngân hàng thương mại đạt hơn 15 triệu tỷ đồng (khoảng 600 tỷ USD) vào cuối năm 2023, nhưng vẫn kém xa so với các trung tâm tài chính lớn như Singapore hay Hong Kong. Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI): Năm 2023, Việt Nam thu hút 36,6 tỷ USD FDI, tăng 32% so với năm 2022, nhưng phần lớn tập trung vào sản xuất hơn là tài chính.

Các giải pháp cần thực hiện

Cải thiện môi trường pháp lý. Theo Báo cáo Môi trường Kinh doanh 2024 của WB, Việt Nam xếp 70/190 về môi trường kinh doanh, thấp hơn nhiều so với Singapore (2/190) và Hong Kong (3/190). Luật Chứng khoán sửa đổi (2021) và Nghị định 155/2020/NĐ-CP đã giúp tăng cường minh bạch trên thị trường vốn, nhưng vẫn cần cải cách mạnh hơn để thu hút các tổ chức tài chính lớn.

Phát triển hạ tầng tài chính. Hạ tầng công nghệ tài chính (Fintech) đang phát triển mạnh, với hơn 200 công ty fintech hoạt động, trong đó có các startup đình đám như MoMo, VNPay. Theo Ngân hàng Nhà nước, thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam tăng trưởng khoảng 40% mỗi năm, đạt gần 22 tỷ giao dịch năm 2023. Tuy nhiên, chỉ số phát triển hệ thống tài chính (Financial Development Index 2023) của Việt Nam là 0.43 (trên thang 1), thấp hơn nhiều so với Singapore (0.85) hay Hong Kong (0.90).

Thu hút đầu tư và nhân lực tài chính. Việt Nam có khoảng 160.000 nhân sự tài chính, nhưng chỉ 5% đạt tiêu chuẩn quốc tế (CFA, ACCA, CPA). Mức thuế suất doanh nghiệp hiện tại là 20%, vẫn cao hơn so với Singapore (17%) và Hong Kong (16,5%), làm giảm sức hấp dẫn đối với các tổ chức tài chính nước ngoài.

Hợp tác quốc tế. Việt Nam đã ký kết nhiều hiệp định thương mại quan trọng như EVFTA, CPTPP, giúp tăng cường liên kết với các trung tâm tài chính toàn cầu. Tuy nhiên, luồng vốn đầu tư tài chính từ các trung tâm như Singapore, Hong Kong vào Việt Nam vẫn còn khiêm tốn, chủ yếu do rào cản pháp lý và tính minh bạch.

Việt Nam có tiềm năng phát triển thành trung tâm tài chính khu vực nhờ tốc độ tăng trưởng kinh tế cao (khoảng 5-6%/năm) và hệ sinh thái fintech mạnh mẽ. Tuy nhiên, cần cải thiện mạnh về môi trường pháp lý, phát triển hạ tầng tài chính, chính sách thu hút đầu tư và nhân lực, cũng như thúc đẩy hợp tác quốc tế để cạnh tranh với các trung tâm tài chính lớn như Singapore hay Hong Kong.

Việt Nam có tiềm năng lớn để phát triển thành một trung tâm tài chính khu vực nhờ vào tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, vị trí chiến lược và lực lượng lao động trẻ. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, Việt Nam cần cải thiện khung pháp lý, nâng cấp hạ tầng tài chính, thu hút đầu tư và nhân lực chất lượng cao, cũng như tăng cường hợp tác quốc tế. Mô hình trung tâm tài chính khu vực kết hợp với các lĩnh vực chuyên biệt như fintech, ngân hàng số, blockchain và quỹ đầu tư sẽ là hướng đi phù hợp. Để hiện thực hóa mục tiêu này, sự phối hợp chặt chẽ giữa Chính phủ, doanh nghiệp và các tổ chức tài chính là điều kiện tiên quyết, nhằm tạo nền tảng vững chắc cho Việt Nam trên bản đồ tài chính quốc tế.