Từ hũ gạo kháng chiến đến khát vọng hội nhập toàn cầu

Kháng chiến và nền tài chính sơ khai

Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản “Tuyên ngôn Độc lập” ngày 2/9/1945, ngành tài chính Việt Nam ra đời trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập nhưng phải đối mặt với muôn vàn khó khăn. Nền kinh tế bị tàn phá bởi chiến tranh và sự chiếm đóng của thực dân Pháp cùng phát xít Nhật. Ngân sách nhà nước gần như trống rỗng, chỉ có gần 2 triệu đồng bạc Đông Dương rách nát chờ tiêu hủy, không có thị trường chứng khoán, trái phiếu hay hệ thống ngân hàng tư nhân.

Chính sách tài chính đầu tiên được Chính phủ ban hành là thành lập “Quỹ Độc lập” theo Sắc lệnh số 4 do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký ngày 4/9/1945, dựa trên tinh thần “lấy dân làm gốc”, dựa vào dân, vì lợi ích của dân. Quỹ này tổ chức tiếp nhận tiền và hiện vật nhân dân tự nguyện đóng góp nhằm ủng hộ Chính phủ bảo vệ nền độc lập dân tộc.

Trong kháng chiến chống Pháp (1945–1954), tài chính chủ yếu dựa vào sự đóng góp của nhân dân qua các phong trào như “Tuần lễ vàng” năm 1945, huy động được 370 kg vàng và 20 triệu đồng Đông Dương, tương đương tổng số thuế thân và thuế điền thổ trong 1 năm dưới thời Pháp thuộc. Các chính sách tài chính dựa vào sức dân được triển khai, và sau ngày toàn quốc kháng chiến, các hình thức như “hũ gạo kháng chiến”, “hũ gạo nuôi quân”, “công phiếu kháng chiến” đã khơi dậy mạnh mẽ tinh thần xả thân vì độc lập dân tộc, quyết tâm thoát khỏi “đêm trường nô lệ”.

Đặc biệt, ngành Tài chính đã kịp thời sửa đổi chế độ thuế và ban hành chính sách tài chính mới áp dụng trên toàn miền Bắc. Các loại thuế phi lý thời thực dân bị bãi bỏ; thay vào đó là hệ thống thuế mới gồm thuế nông nghiệp, thuế công thương nghiệp, thuế hàng hóa, thuế xuất nhập khẩu,… góp phần tăng thu ngân sách, điều tiết thu nhập của thương nhân và chống đầu cơ tích trữ.

Hệ thống ngân sách lần đầu được xây dựng từ năm 1948, gồm hai phần: chi tiêu thường xuyên được bảo đảm bằng các nguồn thu ổn định và chi tiêu quốc phòng chủ yếu dựa vào phát hành tiền. Việc thiết lập ngân sách nhằm giúp Chính phủ quản lý thu - chi hiệu quả, tránh chi tiêu tùy tiện, lãng phí.

Ởmiền Nam, trong những năm đầu kháng chiến chống Mỹ, dưới sự chỉ đạo của Trung ương Đảng và Trung ương Cục, cùng với việc sử dụng hiệu quả sự chi viện từ miền Bắc, các chính sách đảm phụ nông nghiệp và các loại đảm phụ khác được ban hành. Dù hoạt động phân tán, thiếu thốn, nhưng yêu cầu quản lý tài chính vẫn cơ bản duy trì sự tập trung, thống nhất từ chính sách, chế độ đến biện pháp quản lý cụ thể, bảo đảm chi tiêu cho mục tiêu đấu tranh thống nhất đất nước.

Sau năm 1975, Việt Nam áp dụng mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung và bao cấp trên cả nước. Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế chậm, có năm còn tăng trưởng âm. Lạm phát tăng vọt, đạt đỉnh 774,7% vào năm 1986, khiến đồng Việt Nam mất giá nghiêm trọng. Cuộc cải cách tiền tệ năm 1985 (đổi 10 đồng cũ lấy 1 đồng mới) không kiểm soát được lạm phát, làm suy giảm niềm tin vào tiền tệ quốc gia. Đây là giai đoạn đầy gian khó của ngành tài chính, với những nỗ lực bền bỉ để duy trì ổn định tài chính quốc gia trong bối cảnh chiến tranh và cấm vận.

Xây dựng hệ thống tài chính thị trường và hội nhập quốc tế

Chính sách Đổi mới năm 1986 đánh dấu bước ngoặt lịch sử khi Việt Nam chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Các cải cách tài chính được đẩy mạnh nhằm ổn định kinh tế vĩ mô và xây dựng thị trường vốn. Lạm phát từ ba con số được đưa về 12,7% năm 1995 và 4,5% năm 1996, nhờ chính sách tiền tệ thắt chặt và cải cách ngân sách.

Ngành bảo hiểm bắt đầu chuyển mình khi Tổng Công ty Bảo hiểm Việt Nam (Bảo Việt), thành lập năm 1965, hoạt động như một công ty bảo hiểm hiện đại từ năm 1989, cung cấp cả sản phẩm nhân thọ và phi nhân thọ. Từ năm 1999, làn sóng đầu tư nước ngoài vào ngành bảo hiểm được ghi nhận khi Manulife và Prudential trở thành hai tập đoàn nước ngoài đầu tiên được cấp phép hoạt động trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ tại Việt Nam, đánh dấu bước mở cửa quan trọng.

Thị trường chứng khoán được hình thành với việc thành lập Ủy ban Chứng khoán Nhà nước ngày 28/11/1996. Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP. HCM (tiền thân của HoSE) khai trương ngày 20/7/2000 với 2 mã cổ phiếu đầu tiên và 6 công ty chứng khoán thành viên. Công ty quản lý quỹ đầu tiên - Viet Fund Management (VFM) - được cấp phép hoạt động năm 2003 với vốn điều lệ 5 tỷ đồng.

Thị trường trái phiếu doanh nghiệp cũng ghi dấu ấn khi Tổng Công ty Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam) là doanh nghiệp nhà nước đầu tiên phát hành trái phiếu năm 2003 để tài trợ các dự án dầu khí, trong khi Công ty Cổ phần Cơ điện lạnh (REE) tiên phong phát hành trái phiếu chuyển đổi quốc tế vào năm 1997, trước cả khi lên sàn.

Tuy nhiên, khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 – 2009 khiến VN-Index giảm 65,33% trong năm 2008, từ 921,07 điểm xuống 315,62 điểm. Lạm phát tăng gần 23%, chủ yếu do giá nhiên liệu tăng và tín dụng bị thắt chặt. Chính phủ tung gói kích thích trị giá 8 tỷ USD, song nợ công tăng lên 52,6% GDP năm 2010, gây áp lực lớn lên tài chính công.

Kỷ nguyên mới: “Mở đường” cho tài sản số và trung tâm tài chính quốc tế

Giai đoạn 2011 – 2020, Việt Nam tập trung tái cơ cấu kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh. Lạm phát được kiểm soát dưới 5% sau năm 2015; dự trữ ngoại hối đạt 100 tỷ USD vào năm 2021. Thị trường chứng khoán tăng trưởng mạnh khi VN-Index đạt 1.200 điểm năm 2018, vốn hóa đạt 84% GDP năm 2020.

Các chính sách tài chính thúc đẩy hội nhập, cải thiện môi trường đầu tư, theo tinh thần Chính phủ kiến tạo, được toàn ngành triển khai đồng bộ ở các lĩnh vực Thuế, Hải quan, Chứng khoán, Kho bạc Nhà nước…

Ngân sách nhà nước dần được cơ cấu bền vững: tỷ lệ thu ngân sách nhà nước giai đoạn 2011–2015 đạt 23,6% GDP, giai đoạn 2016–2020 đạt 24,5% GDP – vượt mục tiêu của Quốc hội và Bộ Chính trị. Thu nội địa chiếm 81,6% tổng thu ngân sách nhà nước (so với 59,5% và 68,7% ở hai giai đoạn trước đó). Việc giảm phụ thuộc vào nguồn thu từ dầu thô và thuế xuất nhập khẩu là điểm sáng.

Từ năm 2021, Việt Nam phục hồi ấn tượng sau đại dịch Covid-19, với GDP tăng 8,02% năm 2022. VN-Index phá đỉnh lịch sử vào năm 2025. Tuy nhiên, nốt trầm là thị trường trái phiếu doanh nghiệp sau giai đoạn bùng nổ 2020 – 2021 đã bước vào giai đoạn bất ổn và suy giảm từ năm 2022. Các vấn đề như áp lực đáo hạn, gia hạn nợ và mất khả năng thanh toán trở thành từ khóa nổi bật. Đến nay, dư âm khủng hoảng vẫn còn, song thị trường đang dần phục hồi và trở nên minh bạch hơn.

Bước sang giai đoạn 2024 – 2025, ngành tài chính ghi nhận nhiều điểm sáng: thu ngân sách lần đầu vượt 2 triệu tỷ đồng, chính sách thuế được sửa đổi toàn diện. Bộ Tài chính tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn để thị trường chứng khoán Việt Nam đáp ứng điều kiện nâng hạng theo tiêu chuẩn FTSE. Đặc biệt, việc Quốc hội thông qua đề án thành lập Trung tâm tài chính quốc tế là bước tiến lớn, không chỉ với ngành tài chính mà với toàn bộ nền kinh tế Việt Nam, mở đường cho các mô hình tài chính mới như thị trường giao dịch tài sản số, với khung chính sách đặc thù chưa từng có.