6 tỷ tấn rác nhựa đe dọa trái đất, hạt vi nhựa tấn công mọi bộ phận con người

Trong bối cảnh Hiệp ước Toàn cầu về Nhựa (INC-5.2) vừa thất bại tại Geneva (Thụy Sĩ) vào tháng 8/2025, những sáng kiến như OPTOCE và đồng xử lý trong ngành xi măng được coi là hướng đi quan trọng để xử lý rác thải nhựa không thể tái chế, đồng thời mở ra cơ hội kinh tế tuần hoàn cho nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Từ OPTOCE đến triển vọng kinh tế tuần hoàn

Theo TS. Kåre Helge Karstensen - Giám đốc khoa học & Quản lý chương trình, Quỹ nghiên cứu khoa học và công nghiệp (SINTEF), Na Uy hơn 5 tỷ tấn rác thải nhựa hiện vẫn tồn lưu trên toàn cầu và trở thành nguồn ô nhiễm vĩnh viễn nếu không được xử lý.

Đáng lo ngại hơn, vi nhựa đã được tìm thấy trong hầu hết cơ quan của con người, thậm chí cả nhau thai. Các nghiên cứu cho thấy, vi nhựa làm tăng gấp đôi nguy cơ đau tim và đột quỵ, đồng thời liên quan đến suy giảm khả năng sinh sản, rối loạn hormone và nhiều bệnh lý nghiêm trọng khác.

“Loại bỏ nhựa không thể tái chế là việc cấp bách – vì môi trường, sức khỏe và khí hậu,” TS. Karstensen nhấn mạnh. Ông cho rằng, các giải pháp cần dựa trên những mô hình đã được minh chứng hiệu quả, có thể “kết nối” vào một hệ thống toàn cầu, đáng tin cậy và hiện có đủ công suất xử lý để tạo ra khác biệt.

OPTOCE là dự án biến rác thải nhựa đại dương thành cơ hội trong nền kinh tế tuần hoàn, được hỗ trợ bởi Chính phủ Na Uy từ 2019, đã tiến hành hơn 20 dự án thí điểm tại 8 quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam. Các thử nghiệm độc lập tại các nhà máy xi măng đã chứng minh khả năng xử lý an toàn rác thải nhựa không thể tái chế (NRPW) mà không làm gia tăng phát thải dioxin hay gây ảnh hưởng đến chất lượng clinker. Đặc biệt, giải pháp này giúp giảm sử dụng than đá, tiết kiệm chi phí và góp phần cắt giảm phát thải CO₂.

Ngành xi măng được coi là “điểm đến” phù hợp cho mô hình đồng xử lý. Với hơn 75% sản lượng toàn cầu tập trung ở châu Á, các lò nung xi măng hoạt động liên tục 24/7 và có công suất xử lý lớn, đây là lựa chọn mang lại lợi ích kép cho quản lý chất thải và biến rác thải nhựa thành nguồn năng lượng thay thế. Ở Na Uy, hơn 75% than đá trong ngành xi măng đã được thay thế bằng rác thải, cho thấy tính khả thi trong dài hạn.

“Kết quả từ các dự án OPTOCE cho thấy, đồng xử lý rác thải trong lò nung xi măng không chỉ là giải pháp an toàn, bền vững, mà còn mở ra một mô hình kinh tế tuần hoàn,” TS. Karstensen nói.

Theo ông, các “công ty đối tác” tham gia dự án đã ngăn chặn khoảng 1 triệu tấn nhựa tràn ra đại dương mỗi năm, đồng thời tiết kiệm 0,5 triệu tấn than đá và cắt giảm đáng kể lượng phát thải CO₂.

Từ bằng chứng khoa học đến khuyến nghị chính sách

Ông Palash Kumar Saha - Cố vấn cấp cao, Quỹ nghiên cứu khoa học và công nghiệp SINTEF, mỗi người Việt Nam hiện tiêu thụ khoảng 40 kg nhựa mỗi năm gấp 10 lần so với năm 1990. Lượng rác thải nhựa phát sinh hơn 3,5 triệu tấn/năm, trong đó 60 – 70% được đưa vào khoảng 1.180 bãi chôn lấp, hầu hết không hợp vệ sinh. Tỷ lệ tái chế chỉ đạt khoảng 20%, chủ yếu với nhựa PET và HDPE, còn lại phần lớn là nhựa dẻo khó xử lý. Nếu không có giải pháp mạnh mẽ, Việt Nam có thể thải ra 373.000 tấn nhựa ra biển mỗi năm, và đến năm 2030 con số này có thể tăng gấp đôi so với 2018.

Hiện nay, ngành xi măng Việt Nam có 61 nhà máy, 87 lò nung, song tỷ lệ thay thế nhiệt (TSR) vẫn dưới 5%, ngoại trừ một số đơn vị như INSEE và QNC đạt 35–40%. Theo kế hoạch, Việt Nam đặt mục tiêu nâng tỷ lệ TSR lên 30% vào năm 2050. Đây là con số đầy tham vọng, nhưng hoàn toàn có thể hiện thực hóa nếu có khung chính sách đồng bộ và cơ chế khuyến khích rõ ràng.

Ông Saha chỉ ra, Việt Nam đã có những bước đi quan trọng, từ kế hoạch hành động quốc gia về rác thải nhựa đại dương (2020–2030), quy định EPR năm 2022, đến việc ban hành QCVN 41:2025 – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về đồng xử lý chất thải nguy hại trong lò nung xi măng (có hiệu lực từ tháng 2/2026). Đây là nền tảng để mở rộng đồng xử lý, song cần những chính sách cụ thể hơn nhằm tạo “sân chơi công bằng” giữa các phương pháp xử lý.

Một số khuyến nghị quan trọng được ông Palash Kumar Saha đưa ra tập trung vào việc hoàn thiện cơ chế quản lý và vận hành nhằm mở rộng quy mô đồng xử lý.

Trước hết, ông nhấn mạnh cần có quy định bắt buộc chuyển hướng các dòng chất thải có nhiệt trị cao, đặc biệt là nhựa khô không tái chế. Thay vì tiếp tục chôn lấp, loại chất thải này phải được đưa trực tiếp tới các lò nung xi măng hoặc nhà máy đốt rác phát điện (WtE).

Song song với đó, Việt Nam cần sớm ban hành bộ quy chuẩn quốc gia về nhiên liệu RDF (nhiên liệu thu hồi từ rác thải) với các tiêu chí kỹ thuật rõ ràng. Cơ chế định giá cũng phải gắn với chất lượng để khuyến khích các đơn vị cung ứng nhiên liệu tốt hơn và tạo động lực thị trường.

Một điểm quan trọng khác là phải hài hòa các chuẩn phát thải với tiêu chuẩn của EU. Việc này đòi hỏi tăng cường giám sát liên tục và công khai số liệu nhằm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong vận hành.

Để hiện thực hóa các giải pháp, ông Saha đề xuất phát triển các trung tâm RDF khu vực gần những điểm nóng rác thải, đồng thời huy động nguồn vốn xanh và các cơ chế tài chính quốc tế để nâng cấp hạ tầng xử lý.

Cuối cùng, cần thiết lập khung hợp đồng chuẩn ba bên giữa chính quyền, nhà máy RDF và nhà máy xi măng. Cơ chế này sẽ giúp đảm bảo sự chia sẻ chi phí và lợi ích minh bạch, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển lâu dài của mô hình đồng xử lý tại Việt Nam.

Ông cũng nhấn mạnh, việc nâng cao năng lực kỹ thuật, đào tạo đội ngũ vận hành, cũng như giáo dục cộng đồng để thay đổi hành vi tiêu dùng nhựa là yếu tố không thể thiếu. Bên cạnh đó, các công cụ số như AI, IoT, blockchain sẽ giúp giám sát dòng chảy rác thải minh bạch hơn, đồng thời thúc đẩy thị trường tín chỉ nhựa – một công cụ tài chính mới để hỗ trợ quá trình chuyển đổi.