80 năm kinh tế Việt Nam: Từ kế hoạch hóa đến hội nhập sâu rộng

Những bước ngoặt quyết định

- Nhìn lại chặng đường 80 năm hình thành và phát triển của nền kinh tế Việt Nam, theo ông đâu là những dấu mốc chuyển đổi quan trọng nhất?

TS. Phan Phương Nam: Chặng đường 80 năm phát triển kinh tế Việt Nam (1945-2025) đánh dấu nhiều mốc chuyển đổi quan trọng, phản ánh sự thay đổi về thể chế, chính sách và chiến lược kinh tế. Theo tôi các giai đoạn dưới đây thể hiện những bước ngoặt mang tính quyết định đưa Việt Nam từ một nền kinh tế lạc hậu trở thành quốc gia có thu nhập trung bình, hội nhập quốc tế sâu rộng.

Giai đoạn đầu tiên từ 1945-1954, khi đất nước xây dựng nền kinh tế kháng chiến. Sau Cách mạng Tháng Tám (1945), Việt Nam đối mặt với nền kinh tế nông nghiệp kiệt quệ do chiến tranh và thực dân. Chính phủ tập trung phát triển sản xuất nông nghiệp, đảm bảo lương thực để chống đói nghèo và hỗ trợ kháng chiến chống Pháp.

Mô hình kinh tế phi chính thức này đặt nền móng cho tư duy tự chủ, nhưng bị hạn chế bởi thiếu nguồn lực và cơ sở hạ tầng. Giai đoạn thứ hai bắt đầu từ 1960-1975, ở giai đoạn này đất nước bắt đầu công nghiệp hóa theo mô hình kế hoạch hóa tập trung. Đại hội Đảng III (1960) xác định công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa, ưu tiên phát triển công nghiệp nặng với sự hỗ trợ từ Liên Xô và Trung Quốc.

Mô hình kế hoạch hóa tập trung được áp dụng, nhưng thiếu cơ chế thị trường dẫn đến hiệu quả thấp. Chiến tranh chống Mỹ làm trầm trọng thêm khủng hoảng kinh tế, khiến sản xuất đình trệ vào cuối thập niên 1970. Giai đoạn ba là giai đoạn đất nước Đổi mới vào năm 1986. Đây được đánh giá là bước ngoặt lịch sử của Việt Nam.

Đại hội Đảng VI (1986) khởi xướng chính sách Đổi mới, chuyển từ kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Các cải cách như “Khoán 10” trong nông nghiệp, mở cửa thu hút FDI, và kiểm soát lạm phát (từ 774,7% năm 1986 xuống dưới 20% vào đầu thập niên 1990) đã thúc đẩy tăng trưởng GDP bình quân 7-8%/năm. Giai đoạn này giúp Việt Nam thoát khủng hoảng và đặt nền tảng cho hội nhập quốc tế.

Giai đoạn thứ tư là vào năm 2007 khi Việt Nam gia nhập WTO và hội nhập toàn cầu. Việc gia nhập WTO đánh dấu bước tiến lớn trong hội nhập kinh tế. Xuất khẩu tăng mạnh (từ 48,7 tỷ USD năm 2007 lên 162 tỷ USD năm 2015), và FDI đổ vào các ngành công nghiệp như dệt may, điện tử. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, nhưng thách thức là năng suất lao động thấp và phụ thuộc vào FDI.

Giai đoạn thứ 5 là từ 2016 – 2025 khi đất nước bước vào chuyển đổi số và kinh tế xanh. Giai đoạn này, Việt Nam đẩy mạnh kinh tế số và bền vững, tận dụng các hiệp định thương mại tự do (CPTPP, EVFTA). Tăng trưởng dựa vào năng suất và công nghệ, với mục tiêu đạt thu nhập bình quân 6.000 USD vào năm 2025. Tuy nhiên, khoảng cách công nghệ, bất bình đẳng thu nhập, và biến đổi khí hậu là những thách thức lớn.

- Đổi mới năm 1986 thường được coi là bước ngoặt lớn về tư duy và mô hình phát triển. Theo ông đâu là giá trị cốt lõi mà thời kỳ Đổi mới để lại cho nền kinh tế Việt Nam hôm nay?

TS. Phan Phương Nam: Theo tôi, giá trị cốt lõi mà thời kỳ Đổi mới 1986 để lại cho nền kinh tế Việt Nam hôm nay không chỉ đơn thuần là sự tăng trưởng hay thay đổi chính sách mà là việc thiết lập một nền tảng tư duy và thể chế mới để từ đó tạo ra động lực phát triển bền vững và khả năng chống chịu trước các biến động. Giá trị này có thể được phân tích qua ba trụ cột chính. Một là, sự chuyển đổi từ tư duy thể chế sang tư duy thị trường.

Trước Đổi mới, nền kinh tế Việt Nam hoạt động theo cơ chế kế hoạch hóa tập trungsử dụng mệnh lệnh hành chính làm trọng tâm. Giá trị cốt lõi đầu tiên mà Đổi mới mang lại là sự chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy "thể chế" sang tư duy "thị trường". Điều này đã giúp cho Việt Nam giải phóng sức sản xuất. Hai là, mở cửa và hội nhập kinh tế quốc tế - Con đường đến thịnh vượng. Đổi mới không chỉ là cải cách trong nước mà còn là một cuộc cách mạng trong chính sách đối ngoại. Giá trị cốt lõi thứ hai là sự chấp nhận và chủ động hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu.

Quyết định mở cửa đã giúp Việt Nam thoát khỏi tình trạng cô lập, mở ra các kênh thương mại và đầu tư quốc tế. Điều này không chỉ giúp Việt Nam tiếp cận được nguồn vốn, công nghệ và tri thức quản lý tiên tiến mà còn tạo ra một thị trường xuất khẩu rộng lớn, biến Việt Nam từ một nước nông nghiệp lạc hậu thành một cường quốc xuất khẩu hàng đầu thế giới. Đồng thời, quá trình hội nhập, với việc tham gia tích cựa vào các Hiệp định thương mại tự do (FTA) và gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã buộc Việt Nam phải tiếp tục cải cách thể chế, nâng cao năng lực cạnh tranh và minh bạch hóa môi trường kinh doanh.

Đây là một áp lực tích cực, giúp nền kinh tế ngày càng hoàn thiện và thích nghi tốt hơn với các chuẩn mực quốc tế. Ba là, quan điểm con người làm trung tâm cho sự phát triển. Giá trị cốt lõi cuối cùng và quan trọng nhất, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, là sự thay đổi tư duy từ lấy "mục tiêu quốc gia" làm trọng tâm sang lấy "con người" làm trung tâm của mọi sự phát triển.

Theo đó, Đổi mới đã trực tiếp mang lại những thành tựu vượt bậc trong việc giảm nghèo, nâng cao thu nhập bình quân đầu người và cải thiện các chỉ số về giáo dục, y tế. Sự phát triển kinh tế đã giúp tạo ra nguồn lực để đầu tư vào con người, từ đó nâng cao chất lượng nguồn nhân lực - yếu tố quyết định sự phát triển bền vững trong dài hạn. Ngoài ra, chính sự đổi mới đã khơi dậy sự năng động, dám nghĩ, dám làm của người dân. Họ không còn bị trói buộc bởi những quy định hành chính cứng nhắc mà có thể tự do phát triển kinh tế, làm giàu chính đáng và đóng góp vào sự phồn vinh chung của đất nước.

- Việt Nam đã hội nhập sâu rộng, ký kết nhiều FTA thế hệ mới. Theo ông, đâu lafg giá trị lớn nhất khi Việt Nam tham gia các FTA này?

TS. Phan Phương Nam: Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng và ký kết nhiều FTA thế hệ mới, việc đánh giá thành tựu và rút ra bài học là một yêu cầu cấp thiết để định hướng chính sách trong tương lai. Có thể thấy rằng thành tựu lớn nhất không chỉ nằm ở những con số tăng trưởng mà là sự chuyển đổi cấu trúc và nâng cao vị thế kinh tế của Việt nam bên cạnh sự cải cách thể chế đồng bộ và hiệu quả. Về thành tựu lớn trong chuyển đổi cấu trúc và nâng cao vị thế của Việt Nam.

Có thể cho rằng thành tựu lớn nhất từ quá trình hội nhập sâu rộng, đặc biệt thông qua các FTA thế hệ mới là việc Việt Nam đã thành công trong việc chuyển đổi cấu trúc kinh tế từ một nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp sang một trung tâm sản xuất và xuất khẩu toàn cầu.

Theo đó, Việt Nam đã dần tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Các FTA đã mở ra cánh cửa cho Việt Nam tiếp cận các thị trường lớn, từ đó thu hút một lượng lớn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào các lĩnh vực chế biến, chế tạo, công nghệ cao. Điều này đã giúp Việt Nam trở thành một "mắt xích" quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong các ngành điện tử, dệt may và giày dép.

Sự dịch chuyển sản xuất từ các quốc gia khác sang Việt Nam là minh chứng rõ nét nhất cho thành tựu này. Bên cạnh đó, sự đa dạng hóa thị trường và sản phẩm cũng giúp cho Việt Nam không còn phụ thuộc quá nhiều vào một vài thị trường truyền thống. Các FTA thế hệ mới giúp hàng hóa Việt Nam tiếp cận các thị trường khó tính với thuế quan ưu đãi, từ đó tạo ra một lợi thế cạnh tranh đáng kể. Điều này không chỉ giúp Việt Nam tăng kim ngạch xuất khẩu mà còn tạo ra khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc từ bên ngoài.

Ngoài ra, chính việc tham gia các sân chơi lớn, với các tiêu chuẩn cao về lao động, môi trường và sở hữu trí tuệ, đã buộc các doanh nghiệp Việt Nam phải tự đổi mới, nâng cao chất lượng sản phẩm và quản trị.

Từ đó, tạo ra một môi trường kinh doanh năng động và cạnh tranh hơn. Quá trình hội nhập đã cho thấy một bài học rõ ràng là mức độ thành công của hội nhập tỷ lệ thuận với tốc độ và hiệu quả của cải cách thể chế trong nước. Các FTA thế hệ mới đòi hỏi các quốc gia thành viên phải có những cam kết sâu rộng không chỉ về thương mại mà còn về lao động, môi trường và minh bạch hóa chính sách. Mặc dù Việt Nam đã rất nỗ lực trong việc phê chuẩn và ban hành các văn bản pháp lý, nhưng việc thực thi hiệu quả trên thực tế vẫn còn nhiều thách thức.

Tốc độ chuyển đổi và năng lực hấp thụ của doanh nghiệp trong nước vẫn còn hạn chế, khiến không ít doanh nghiệp chưa tận dụng được hết các ưu đãi từ FTA. Bên cạnh đó, việc cải cách thể chế không chỉ là các quy định pháp luật mà còn là sự thay đổi về tư duy. Các FTA đòi hỏi một thể chế quản lý nhà nước minh bạch, hiệu quả, giảm thiểu các rào cản hành chính và tạo môi trường bình đẳng cho mọi thành phần kinh tế.

Song hành với sự thay đổi tư duy, việc nâng cao năng lực đàm phán và dự báo sẽ tác động không nhỏ đến quá trình phát triển. Các FTA là cuộc chơi phức tạp và đầy rủi ro. Bài học về sự cần thiết của việc nâng cao năng lực đàm phán, dự báo các tác động và chuẩn bị sẵn sàng các giải pháp đối phó là vô cùng quan trọng. Điều này giúp Việt Nam chủ động hơn trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia và tận dụng tối đa cơ hội từ các hiệp định thương mại.

- Trong suốt 80 năm qua, Việt Nam đã nhiều lần đối mặt với khủng hoảng. Điều gì khiến nền kinh tế đủ sức phục hồi và đứng vững sau mỗi biến động lớn, thưa ông?

TS. Phan Phương Nam: Theo quan điểm cá nhân, tôi cho rằng các yếu tố thể chế, chính sách, cấu trúc kinh tế, sự hội nhập nhanh và đồng thuận xã hội đã giúp nền kinh tế đủ sức phục hồi và đứng vững sau mỗi biến động lớn.

Một là, thể chế linh hoạt và khả năng thích ứng chính sách của Nhà nước Việt Nam. Có thể thấy rằng yếu tố then chốt giúp Việt Nam vượt qua các khủng hoảng là thể chế kinh tế linh hoạt và khả năng điều chỉnh chính sách kịp thời. Trong giai đoạn kháng chiến (1945 - 1975), Chính phủ nhanh chóng chuyển sang mô hình kinh tế tự cung tự cấp, ưu tiên sản xuất nông nghiệp để đảm bảo an ninh lương thực.

Sau khủng hoảng siêu lạm phát (774,7% năm 1986), chính sách đổi mới (1986) chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, giúp kiểm soát lạm phát và đạt tăng trưởng GDP 7-8%/năm trong thập niên 1990. Tương tự, trong đại dịch Covid-19, các biện pháp hỗ trợ tài khóa (gói 347.000 tỷ đồng) và tiền tệ (nới lỏng lãi suất) đã giúp GDP tăng trưởng 2,58% năm 2020, trong khi nhiều quốc gia suy thoái. Sự linh hoạt này phản ánh khả năng học hỏi và thích ứng với bối cảnh kinh tế toàn cầu.

Hai là, Việt Nam có nền tảng nông nghiệp và lao động dồi dào. Nông nghiệp và lực lượng lao động trẻ, dồi dào là bệ đỡ quan trọng cho sự phục hồi kinh tế. Trong các cuộc chiến tranh (1945 - 1975), nông nghiệp tự cung tự cấp đảm bảo lương thực cho cả dân sinh và kháng chiến. Sau đổi mới, chính sách “Khoán 10” thúc đẩy sản lượng lương thực (từ 19,6 triệu tấn năm 1985 lên 26,1 triệu tấn năm 1990), biến Việt Nam thành nước xuất khẩu gạo hàng đầu.

Lực lượng lao động giá rẻ, với độ tuổi trung bình khoảng 32 (năm 2020), đã thu hút đầu tư nước ngoài (FDI) vào các ngành công nghiệp như dệt may, điện tử, giúp Việt Nam vượt qua khủng hoảng tài chính châu Á (1997-1998) và duy trì xuất khẩu mạnh mẽ (tăng từ 9,2 tỷ USD năm 1997 lên 14,5 tỷ USD năm 2000). Nguồn lực này tạo ra sức chống chịu kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.

Ba là, việc hội nhập quốc tế nhanh và đa dạng hóa kinh tế. Hội nhập quốc tế là yếu tố cốt lõi giúp Việt Nam giảm thiểu rủi ro từ các khủng hoảng. Gia nhập ASEAN (1995), WTO (2007), và ký các hiệp định thương mại tự do như CPTPP (2018), EVFTA (2020) đã mở rộng thị trường xuất khẩu và thu hút FDI (20,8 tỷ USD năm 2015). Trong khủng hoảng tài chính châu Á, xuất khẩu và FDI giúp Việt Nam phục hồi nhanh hơn nhiều nước láng giềng.

Trong đại dịch Covid-19, sự đa dạng hóa thị trường (xuất khẩu sang Mỹ, EU tăng lần lượt 25% và 18% năm 2020) và chuỗi cung ứng toàn cầu đã giảm thiểu tác động từ gián đoạn thương mại. Hội nhập giúp Việt Nam tận dụng lợi thế so sánh và giảm phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.

Bốn là tinh thần dân tộc và sự đồng thuận xã hội. Một yếu tố phi kinh tế nhưng mang ý nghĩa lớn là tinh thần dân tộc và sự đồng thuận xã hội. Trong các cuộc chiến tranh, sự đoàn kết dân tộc đã huy động nguồn lực để vượt qua khó khăn. Trong khủng hoảng kinh tế hay Covid-19, sự đồng thuận giữa chính phủ, doanh nghiệp, và người dân trong việc thực hiện các chính sách (như giãn cách, hỗ trợ kinh tế) đã tạo điều kiện cho phục hồi nhanh chóng.

Nhận diện những đột phá vươn lên nước thu nhập cao

- Chặng đường 80 năm là một hành trình liên tục điều chỉnh, cải cách và đổi mới. Nếu được chọn một bài học lớn nhất rút ra từ 8 thập kỷ phát triển kinh tế Việt Nam, ông sẽ chọn điều gì?

TS. Phan Phương Nam: Bài học lớn nhất rút ra từ hành trình này là khả năng thích ứng thể chế và chính sách trước các biến động kinh tế và xã hội bởi nó đã định hình sức chống chịu và tăng trưởng bền vững của Việt Nam. Một là, thích ứng thể chế là chìa khóa vượt khủng hoảng như đã nói ở trên.

Hai là, hội nhập quốc tế thúc đẩy tăng trưởng dài hạn. Thích ứng thể chế đi đôi với hội nhập quốc tế, mở ra cơ hội tận dụng lợi thế so sánh. Hội nhập giúp Việt Nam chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp-dịch vụ, nâng cao năng suất toàn yếu tố (TFP). Bài học kinh tế học ở đây là sự cởi mở giúp giảm phụ thuộc vào nguồn lực nội tại và tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.

Dù vậy, thích ứng thể chế cũng đặt ra thách thức: cần cải cách liên tục để tránh tụt hậu. Năng suất lao động thấp (khoảng 36% mức ASEAN-4 năm 2020) và phụ thuộc vào FDI đòi hỏi Việt Nam phải đầu tư vào công nghệ, giáo dục, và quản trị. Vì vậy cần lưu ý rằng cải cách thể chế không chỉ là phản ứng trước khủng hoảng mà còn là chiến lược chủ động để đạt mục tiêu thu nhập bình quân 6.000 USD vào năm 2025 và phát triển bền vững.

- Tầm nhìn đến 2045, Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển thu nhập cao. Theo ông, đâu là “mũi đột phá” then chốt giúp hiện thực hóa mục tiêu này một cách bền vững và tự chủ?

TS. Phan Phương Nam: Để đạt mục tiêu trở thành quốc gia phát triển thu nhập cao vào năm 2045 một cách bền vững và tự chủ, Việt Nam cần một “mũi đột phá” then chốt. Theo đó, các mũi đột phá cần xem xét là nâng cao năng suất lao động thông qua đầu tư vào giáo dục và công nghệ cao, công nghệ sạch.

Thứ nhất, giáo dục và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Năng suất lao động của Việt Nam hiện chỉ đạt 36% mức trung bình ASEAN-4 (2020). Đầu tư vào giáo dục STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học) và kỹ năng số sẽ tạo ra lực lượng lao động đáp ứng yêu cầu cách mạng công nghiệp 4.0. Nguồn nhân lực chất lượng cao giúp Việt Nam chuyển từ lao động giá rẻ sang tăng trưởng dựa vào tri thức, đảm bảo tính tự chủ kinh tế.

Thứ hai, đầu tư vào công nghệ cao và công nghệ sạch. Đầu tư mạnh vào công nghệ cao (AI, IoT, bán dẫn) và công nghệ sạch (năng lượng tái tạo, sản xuất xanh) sẽ nâng năng suất toàn yếu tố (TFP), hiện đóng góp 40- 50% tăng trưởng GDP. Những lĩnh vực này giúp Việt Nam tham gia chuỗi giá trị toàn cầu ở phân khúc giá trị gia tăng cao, đồng thời giảm tác động môi trường, hướng tới phát triển bền vững. Ví dụ, năng lượng tái tạo chiếm 25% tổng sản lượng điện năm 2023, cần tiếp tục mở rộng để đáp ứng mục tiêu trung hòa carbon vào 2050.

Thứ ba, tăng cường đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Thúc đẩy đổi mới sáng tạo thông qua các trung tâm nghiên cứu và hợp tác quốc tế sẽ giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ tiên tiến. Chuyển giao công nghệ từ FDI (20,8 tỷ USD năm 2015) sang khu vực tư nhân trong nước sẽ giảm phụ thuộc vào đầu tư nước ngoài, đồng thời nâng cao năng lực nội tại để cạnh tranh toàn cầu.

Có thể thấy rằng đây là ba mũi nhọn giúp cho Việt Nam phát triển bền vững, đạt thu nhập cao vào năm 2045, đồng thời đảm bảo tự chủ kinh tế và bảo vệ môi trường, tránh bẫy thu nhập trung bình.

Trân trọng cảm ơn ông!