Ai hưởng lợi nhiều nhất từ 'cỗ máy kiếm tiền' World Cup?

World Cup thường được xem là một cơ hội kinh tế lớn, với lời hứa về bùng nổ du lịch, tạo việc làm và nâng cao vị thế quốc tế. Nhưng nếu nhìn vào các con số thực tế, một câu hỏi khác xuất hiện: Nếu World Cup tạo ra nhiều tiền như vậy, ai mới là người thực sự hưởng lợi?

Câu trả lời thường không phải là các thành phố đăng cai, chính quyền địa phương hay người nộp thuế. Các giải đấu trong lịch sử chứng minh người chiến thắng lớn nhất thường là FIFA.

FIFA kiếm tiền, các nước chủ nhà trả hóa đơn

Theo The Atlantic, FIFA dự kiến thu về khoảng 13 tỷ USD từ vé, phí hàng hóa trong sự kiện, dịch vụ ăn uống, tài trợ và bản quyền truyền hình. Trong khi đó, các thành phố và tiểu bang đăng cai phải gánh chi phí nâng cấp sân vận động, an ninh, giao thông, quản lý và các khu vực dành cho người hâm mộ không có vé.

FIFA không chia sẻ doanh thu giải đấu, và theo các nhà tổ chức địa phương, những điều khoản hợp đồng chặt chẽ của liên đoàn khiến các nước chủ nhà gần như không có cách khả thi để bù đắp chi phí.

Mô hình tài chính này tạo ra một sự mất cân đối rất rõ ràng: FIFA giữ phần lớn nguồn thu, các nước chủ nhà giữ phần lớn hóa đơn.

Gánh nặng tài chính có thể rất lớn. Trong lịch sử, các quốc gia chủ nhà đã chi hàng tỷ USD để chuẩn bị cho giải đấu, trong khi bằng chứng cho thấy chi phí thường vượt xa những lợi ích ngắn hạn có thể đo lường được.

Ví dụ, Qatar đã chi hơn 200 tỷ USD để chuẩn bị cho World Cup 2022, trong khi ước tính của IMF cho thấy lợi ích kinh tế ngắn hạn từ chi tiêu du lịch và doanh thu truyền hình liên quan đến giải đấu chỉ vào khoảng 2,3 đến 4,1 tỷ USD.

Brazil ban đầu dự kiến chi khoảng 1,1 tỷ USD để xây dựng và cải tạo sân vận động cho World Cup 2014, nhưng con số cuối cùng vượt quá 4,7 tỷ USD.

Nam Phi sau World Cup 2010 nhanh chóng nhận ra rằng nhiều sân vận động mới trở thành gánh nặng tài chính vì chi phí bảo trì cao trong khi mức sử dụng thấp.

Ngay cả các quốc gia giàu có hơn cũng không tránh khỏi vấn đề tương tự.

Tại World Cup 2026, nhiều thành phố chủ nhà ở Bắc Mỹ đã bắt đầu công khai tranh luận về chi phí tổ chức. New Jersey dự kiến chi hàng trăm triệu USD cho giải đấu. Toronto và Vancouver đều nâng dự báo chi phí lên cao hơn nhiều so với kế hoạch ban đầu.

FIFA thường yêu cầu miễn thuế, quyền kiểm soát doanh thu thương mại, các khu vực an ninh lớn quanh sân vận động và nhiều bảo đảm đầu tư cơ sở hạ tầng.

Điều này khiến chính quyền địa phương phải gánh thêm chi phí mà không có nhiều công cụ để bù đắp. Các yêu cầu đặc biệt từ FIFA càng khiến việc tổ chức trở nên khó khăn hơn.

Các sân bóng bầu dục Mỹ vốn quen với lượng khán giả đông, nhưng phần lớn người hâm mộ thường đi bằng xe cá nhân. FIFA lại yêu cầu thiết lập những vành đai an ninh rất lớn xung quanh sân để dành chỗ cho khu VIP, bán hàng lưu niệm và các hoạt động thương mại khác.

Tại MetLife, điều này đồng nghĩa với việc hoàn toàn không có bãi đậu xe công cộng. Những chỗ đậu xe còn lại trở thành nguồn thu lớn, nhưng số tiền này một lần nữa lại thuộc về FIFA.

Phí đậu xe ở Atlanta cho trận Cộng hòa Dân chủ Congo gặp Uzbekistan là 100 USD. Ở Kansas City thu 125 USD cho trận Ecuador gặp Curaçao. Ở Dallas cũng bắt đầu từ 125 USD dù người hâm mộ phải đi bộ gần một dặm. Ở Boston thu tới 175 USD cho trận Haiti gặp Scotland.

Tất cả khoản thu này đều thuộc về FIFA, dù liên đoàn vẫn phải trả tiền thuê sân vận động.

Để xử lý vấn đề giao thông, nhiều địa phương phải xây dựng hệ thống vận chuyển đặc biệt, mở thêm tàu, thuê thêm xe buýt hoặc mở rộng nhà ga. Những khoản đầu tư này chủ yếu do ngân sách công chi trả.

Ngay cả các khu vực dành cho người hâm mộ, vốn được quảng bá như phần “dân chủ” hơn của World Cup, cũng trở thành gánh nặng tài chính. Nhiều thành phố buộc phải cắt giảm quy mô hoặc tìm thêm tiền công để duy trì hoạt động miễn phí.

Nói cách khác, World Cup chắc chắn tạo ra rất nhiều tiền. Vấn đề là phần lớn số tiền đó không ở lại nơi giải đấu diễn ra.

Tại sao các quốc gia vẫn cạnh tranh giành quyền đăng cai?

Nếu bằng chứng kinh tế ngày càng cho thấy việc đăng cai World Cup thường không mang lại lợi nhuận tài chính rõ ràng, vì sao các quốc gia vẫn tiếp tục cạnh tranh quyết liệt để giành quyền tổ chức?

Tờ Columbia Economic phân tích, đấu thầu World Cup có thể không đơn thuần là một quyết định đầu tư kinh tế mà còn là một quyết định chính trị, chịu ảnh hưởng bởi ba cơ chế chính: "lời nguyền" của người thắng cuộc vốn tồn tại trong đấu thầu cạnh tranh, xu hướng lạc quan quá mức xuất hiện có hệ thống trong các dự báo của chính phủ, và những động lực chính trị khiến các nhà lãnh đạo được tưởng thưởng vì giá trị biểu tượng, dù chi phí dài hạn cuối cùng do người nộp thuế gánh chịu.

Một lời giải thích nằm ở khái niệm “lời nguyền của người thắng cuộc”, được nhà kinh tế học Richard Thaler phổ biến. Khái niệm này mô tả hiện tượng người chiến thắng trong đấu giá thường có xu hướng trả giá cao hơn giá trị thực.

Ông Thaler giải thích rằng trong môi trường đấu giá đầy áp lực và cạnh tranh, con người thường đưa ra quyết định kém hợp lý. Khi thấy những người khác sẵn sàng trả nhiều tiền hơn, họ bắt đầu nghĩ rằng giá trị món hàng có lẽ cao hơn đánh giá ban đầu của mình. Kết quả là mức giá tiếp tục bị đẩy lên.

Người chiến thắng cuối cùng thường chính là người đã trả cao hơn tất cả những người khác. Ban đầu họ có thể vui mừng vì chiến thắng, nhưng sau đó thường nhận ra mình đã trả quá nhiều.

Khung phân tích này phù hợp đáng kể với việc đấu thầu World Cup. Các quốc gia cạnh tranh bằng những đề xuất ngày càng tham vọng, cam kết xây dựng cơ sở hạ tầng quy mô lớn, miễn thuế và đưa ra nhiều bảo đảm rộng rãi cho FIFA. Quốc gia giành chiến thắng thường là quốc gia đánh giá quá cao lợi ích kinh tế hoặc đánh giá thấp chi phí thực tế.

Tuy nhiên, kinh tế không phải là toàn bộ câu chuyện. World Cup mang lại những giá trị khó đo lường nhưng rất hấp dẫn về mặt chính trị. Đăng cai World Cup đồng nghĩa với hàng tỷ người theo dõi đất nước của bạn. Nó tạo ra cơ hội xây dựng hình ảnh quốc gia, tăng uy tín quốc tế và tạo cảm giác tự hào dân tộc.

Đối với nhiều quốc gia đang phát triển, đây được xem như cơ hội để chứng minh năng lực và vị thế quốc tế. Kết quả là việc đăng cai tạo ra hai loại lợi ích riêng biệt. Lợi ích kinh tế thường mang tính tiêu cực dưới dạng thất thu thuế, chi phí hạ tầng khổng lồ và chi phí cơ hội cao.

Ngược lại, lợi ích chính trị thường mang tính tích cực, bao gồm uy tín quốc tế, sự ủng hộ trong nước và lợi thế chính trị cho các nhà lãnh đạo. Sự tách biệt này giúp giải thích vì sao hiện tượng đấu thầu quá cao vẫn tiếp diễn. Các chính trị gia hưởng lợi chính trị ngay trong nhiệm kỳ của mình, trong khi chi phí kinh tế được chuyển sang người đóng thuế và các chính quyền tương lai.

Ngoài các động lực chính trị nội bộ, vai trò của FIFA còn khiến tình trạng này trở nên nghiêm trọng hơn. Nhiều nghiên cứu cho thấy FIFA thường yêu cầu các nước chủ nhà phải nhượng bộ rất nhiều, bao gồm miễn thuế, trao quyền kiểm soát doanh thu thương mại, bảo đảm pháp lý và cam kết đầu tư cơ sở hạ tầng lớn.

Đồng thời, tiêu chí đấu thầu của FIFA vẫn thiếu minh bạch, làm giảm trách nhiệm giải trình và khiến việc đánh giá rủi ro tài chính trở nên khó khăn.

Khi các quốc gia thiếu thông tin chuẩn hóa về chi phí hoặc không thể tiếp cận đầy đủ dữ liệu từ các kỳ World Cup trước, họ khó đánh giá chính xác chi phí thực sự của việc đăng cai. Sự thiếu minh bạch này cho phép những dự báo quá lạc quan tiếp tục tồn tại và làm lời nguyền của người thắng cuộc trở nên nghiêm trọng hơn.

Các quyết định đăng cai World Cup thường đi ngược logic kinh tế, không phải vì các nhà hoạch định chính sách không hiểu bằng chứng, mà vì những động lực xung quanh quá trình đấu thầu khuyến khích họ trả giá quá cao.

Điều này không có nghĩa đăng cai World Cup luôn là quyết định sai lầm. Nếu các nước chủ nhà tận dụng cơ sở hạ tầng sẵn có và hoạt động dưới những ràng buộc thể chế chặt chẽ hơn, chi phí kinh tế của việc đăng cai có thể giảm đáng kể.