Chiến tranh năng lượng cận kề: 5 nước cờ nguy hiểm từ Iran và Israel

Các cuộc tấn công giữa Israel và Iran đã bước vào một giai đoạn nguy hiểm trong những ngày gần đây, sau khi Israel thực hiện chiến dịch không kích vào các cơ sở quân sự và hạt nhân của Iran. Kể từ khi căng thẳng leo thang, dù đã có những lời kêu gọi kiềm chế từ Liên hợp quốc, Mỹ, Anh và Liên minh châu Âu, song tình hình vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.

Cho đến nay, các cuộc giao tranh mới chỉ giới hạn trong phạm vi hai quốc gia. Tuy nhiên, mức độ dữ dội của các cuộc không kích khiến dư luận quốc tế lo ngại về nguy cơ bùng phát một cuộc xung đột quy mô lớn hơn, đặc biệt tại khu vực Trung Đông – nơi được coi là trung tâm xuất khẩu dầu thô của thế giới.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ngày 13/6 cho biết lực lượng nước này đã tấn công các mục tiêu hạt nhân và quân sự nằm sâu trong lãnh thổ Iran, và khẳng định các chiến dịch sẽ tiếp tục cho đến khi đạt được toàn bộ mục tiêu đề ra.

Các đợt không kích của Israel đã nhắm vào các địa điểm chiến lược như Arak, Isfahan, cơ sở làm giàu uranium chính ở Natanz và cả thủ đô Tehran. Đáp trả, Iran đã phóng hơn 200 tên lửa đạn đạo nhằm vào lãnh thổ Israel và đến nay các cuộc tấn công vẫn đang tiếp diễn.

Ngoài ra, Iran cũng tuyên bố hủy bỏ các cuộc đàm phán hạt nhân đang diễn ra với Mỹ, đồng thời đe dọa sẽ tấn công các căn cứ quân sự và tàu chiến của Mỹ, Anh và Pháp trong khu vực nếu những quốc gia này can thiệp nhằm cản trở các chiến dịch quân sự của Iran nhắm vào Israel.

Một điểm đáng chú ý là cơ sở hạ tầng dầu khí của Iran vẫn chưa bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các cuộc tấn công từ Israel. Tuy nhiên, với tính chất khó lường của tình hình, kịch bản này khó có thể bị loại trừ. Đến cuối ngày 14/6, kho chứa dầu Shahran tại Tehran đã bị trúng đạn trong một cuộc không kích của Israel, nối tiếp các cuộc tấn công trước đó nhằm vào các mỏ khí đốt tự nhiên của Iran.

Nếu các cơ sở năng lượng của Iran tiếp tục bị tấn công trên diện rộng và quốc gia này tiến hành các hành động trả đũa như phá vỡ chuỗi cung ứng năng lượng khu vực hoặc cố ý kéo Mỹ vào vòng xoáy xung đột, thị trường dầu mỏ thế giới có thể phải đối mặt với những hậu quả nghiêm trọng ở nhiều cấp độ.

Trong bối cảnh xung đột giữa Israel và Iran đang leo thang nhanh chóng và khó lường, giới phân tích lo ngại về những kịch bản tồi tệ nhất có thể xảy ra – không chỉ đối với Trung Đông mà còn với thị trường năng lượng toàn cầu.

Dưới đây là năm kịch bản xấu nhất, được chia theo hành động tiềm tàng từ phía Israel và Iran trong giai đoạn tiếp theo của cuộc đối đầu căng thẳng này.

Israel tấn công cảng dầu Kharg – “huyết mạch” xuất khẩu của Iran

Một trong những kịch bản nghiêm trọng nhất là việc Israel tấn công cảng dầu Kharg, nằm trên đảo Kharg, cách bờ biển phía tây bắc Iran khoảng 24km. Đây là cơ sở xử lý hơn 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran.

Nếu cơ sở này bị tê liệt, hiệu ứng domino sẽ xảy ra ngay lập tức, đặc biệt là đối với nguồn cung dầu thô của Iran cho Trung Quốc – quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới. Không chỉ giá dầu giao ngay có nguy cơ tăng vọt, mà các hợp đồng tương lai kỳ hạn từ 4 đến 6 tháng cũng có thể tăng mạnh do việc khôi phục hoạt động tại đây sẽ mất rất nhiều thời gian và nguồn lực.

Israel phá hủy chuỗi cung ứng năng lượng trong nước của Iran

Thay vì nhắm vào các mục tiêu xuất khẩu mang tính biểu tượng như Kharg, Israel có thể mở rộng chiến thuật tấn công vào chuỗi cung ứng năng lượng nội địa của Iran. Cuộc tấn công nhằm vào kho dầu Shahran tại Tehran gần đây đã củng cố khả năng này.

Các mục tiêu tiềm tàng bao gồm hàng loạt cơ sở dầu mỏ và cảng xuất khẩu tại tỉnh Hormozgan phía Nam – nơi đặt hai khu thương mại tự do Kish và Qeshm. Đặc biệt, đảo Kish còn là nơi đặt Sở giao dịch dầu mỏ Iran – sàn duy nhất trên thế giới không giao dịch dầu và các sản phẩm phái sinh bằng đồng USD.

Một mục tiêu mang tính biểu tượng khác là Nhà máy lọc dầu Abadan – nhà máy lâu đời nhất của Iran, được xây dựng năm 1909 bởi Anglo-Persian Oil (sau này là BP). Với công suất ước tính khoảng 400.000 thùng mỗi ngày, Abadan cung cấp tới 25% nhu cầu nhiên liệu trong nước. Nếu bị đánh sập, tác động sẽ lan rộng tới cả người dân và quân đội Iran.

Cảng dầu Mahshahr, nơi tiếp nhận và vận chuyển sản phẩm từ Abadan, đồng thời là trung tâm xây dựng cầu cảng của Iran, cũng là một mục tiêu then chốt. Bất kỳ cuộc tấn công nào tại các địa điểm này đều có thể khiến chuỗi cung ứng nội địa Iran rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng.

Israel làm tê liệt ngành công nghiệp khí đốt tự nhiên của Iran

Một hướng tấn công khác là nhằm vào ngành công nghiệp khí đốt – vốn chủ yếu phục vụ tiêu dùng nội địa Iran. Iran sản xuất hơn 270 tỷ mét khối khí đốt tự nhiên mỗi năm, chiếm hơn 6% sản lượng toàn cầu.

Gần đây, Israel đã tấn công hai mỏ khí đốt của Iran, trong đó có Giai đoạn 14 của dự án South Pars – lưu vực khí đốt tự nhiên mà Iran chia sẻ với Qatar. Dù những cuộc tấn công này không tác động lớn đến thị trường khí đốt toàn cầu, việc gián đoạn nguồn cung trong nước có thể buộc Iran tìm kiếm nguồn LNG thay thế – điều không dễ dàng trong bối cảnh các lệnh trừng phạt quốc tế vẫn đang siết chặt.

Iran tìm cách phong tỏa Eo biển Hormuz

Về phía Iran, một trong những biện pháp đáp trả cực đoan là đóng cửa Eo biển Hormuz – tuyến đường biển chiến lược vận chuyển khoảng 30% lượng dầu thô giao dịch toàn cầu và phần lớn LNG từ Vùng Vịnh.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng Tehran khó thực hiện kịch bản này. Trước tiên, chính các lô hàng dầu của Iran cũng sẽ bị gián đoạn. Hơn nữa, một cuộc trả đũa do Mỹ dẫn đầu có thể khiến toàn bộ bờ biển và cảng biển của Iran trở thành mục tiêu của lực lượng không - hải quân vượt trội. Thêm vào đó, Bahrain, nơi đặt Bộ Tư lệnh Hạm đội 5 của Mỹ, nằm ngay gần Iran.

Bên cạnh đó, khách hàng dầu mỏ lớn nhất của Iran là Trung Quốc cũng sẽ không hài lòng nếu Eo biển Hormuz bị phong tỏa. Trong năm ngoái, Iran xuất khẩu trung bình 1,65 triệu thùng/ngày sang Trung Quốc. Gần một nửa tổng lượng dầu đi qua eo biển này cũng có điểm đến là Trung Quốc. Trước áp lực từ Bắc Kinh, rất khó để Iran duy trì một cuộc phong tỏa kéo dài.

Iran tấn công căn cứ quân sự và cơ sở năng lượng của các nước Vùng Vịnh

Trong nỗ lực lôi kéo Mỹ vào cuộc xung đột, Iran có thể trực tiếp hoặc thông qua các lực lượng ủy nhiệm ở Iraq, Yemen, Lebanon, Bờ Tây và Gaza, tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng của các nước láng giềng trong khu vực.

Tiền lệ đã từng xảy ra – như vụ tấn công mỏ dầu của Saudi Arabia năm 2019 và UAE năm 2022. Dù các nhóm như Hamas và Hezbollah hiện đang suy yếu do chiến dịch quân sự của Israel, lực lượng Houthi tại Yemen (đồng minh ủy nhiệm cuối cùng của Iran) vẫn đủ khả năng đẩy mạnh các cuộc tấn công vào tàu chở dầu và khí trên Biển Đỏ – một chiến dịch đã bắt đầu từ năm 2023.

Ngoài năng lượng, Iran còn đe dọa tấn công các căn cứ quân sự của Mỹ, Anh và Pháp nếu các quốc gia này can thiệp để bảo vệ Israel. Cả ba nước đều có lực lượng đặc nhiệm và phái bộ ngoại giao lớn ở khu vực Vùng Vịnh. Anh gần đây cũng đã điều động thêm máy bay quân sự đến khu vực để “hỗ trợ dự phòng”.

Nếu kịch bản này xảy ra, nguy cơ bùng phát chiến tranh khu vực là rất lớn và tình trạng gián đoạn nguồn cung dầu kéo dài có thể buộc Trung Quốc phải bước vào một cuộc đối đầu ngoại giao đầy rủi ro.

Trong bối cảnh căng thẳng hiện nay, nếu một hoặc nhiều kịch bản trên – đặc biệt là cuộc tấn công vào cảng dầu Kharg – trở thành hiện thực, hệ quả đối với thị trường dầu khí toàn cầu sẽ rất nghiêm trọng. Giá năng lượng trong ngắn hạn nhiều khả năng sẽ leo thang, kéo theo những bất ổn lớn cho kinh tế toàn cầu và các nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu nhiên liệu.