Di sản Pháp: Một phần lịch sử và văn hoá Việt

Với việc kiến trúc, mỹ thuật và văn hóa Pháp nói chung vô cùng rực rỡ trong thời kỳ đó, di sản này là một tài sản đối với sự phát triển của Việt Nam. Ngày nay, nguồn của cải quan trọng nhất không còn là tài nguyên thiên nhiên hay năng lực sản xuất, mà là tài năng con người. Những xã hội bứt phá trong cạnh tranh toàn cầu là những xã hội có thể nuôi dưỡng và giữ chân các doanh nhân, nhà nghiên cứu, lập trình viên, nghệ sĩ và người làm truyền thông giỏi nhất. Và đây là những con người trân trọng đời sống đô thị sống động và tinh tế. Họ đủ giàu có và có tầm nhìn toàn cầu để sống ở bất cứ đâu họ muốn, nhưng họ lại ưu tiên những nơi có cá tính và sức hấp dẫn. Vì vậy, nếu được bảo tồn và khai thác tốt, di sản Pháp nổi bật của Việt Nam sẽ là đòn bẩy mạnh mẽ để thu hút họ.

Trong khi khái niệm coi di sản là tài sản phục vụ phát triển kinh tế ngày càng được chấp nhận, điều có lẽ chưa được hiểu rõ là di sản Pháp của Việt Nam trên thực tế lại… rất Việt Nam! Như trong nhiều lĩnh vực khác, những ý tưởng xuất sắc có thể xuất phát từ nước Pháp, nhưng chúng được tiếp nhận và xử lý qua con mắt và tư duy của người Việt. Trong quá trình đó, chúng trở thành một phần của lịch sử và văn hóa dân tộc.

Hãy lấy nghệ thuật thị giác làm ví dụ. Chủ nghĩa ấn tượng và hậu ấn tượng là một trong những bước phát triển hội họa xuất sắc nhất từng có, và những ý tưởng cùng kỹ thuật của hai trào lưu này được đưa vào Việt Nam bởi các nghệ sĩ Pháp hào phóng và tận tâm đứng sau Trường Mỹ thuật Đông Dương, tiên phong với Victor Tardieu. Nhưng những ý tưởng và kỹ thuật đó đã được các nghệ sĩ bản địa diễn giải và biến đổi, từ Lê Phổ đến Bùi Xuân Phái. Họa sĩ Nguyễn Gia Trí thậm chí còn kết hợp chúng với kỹ thuật sơn mài, một loại hình hoàn toàn không hề tồn tại ở Pháp.

Kết quả là một di sản không còn thuần túy Pháp nữa, mà thực sự Việt Nam. Tôi cho rằng điều tương tự cũng xảy ra với di sản kiến trúc.

Hãy xem xét những biệt thự Pháp xinh đẹp ở Hà Nội, mà tất cả chúng ta đều yêu thích. Không nghi ngờ gì, thiết kế của chúng bắt nguồn từ trào lưu tân khu vực đang thịnh hành ở Pháp vào đầu thế kỷ 20. Một quốc gia tự hào, thường xuyên căng thẳng với nước Đức láng giềng, vào thời điểm đó đang tìm cách khẳng định bản sắc bằng cách tôn vinh những ngôi nhà của các vùng miền khác nhau: mái dốc của Normandy, ban công kiểu xứ Basque, mái nghiêng nhẹ của Provence… Mái ngói lồng từ Alsace (một vùng bị Đức chiếm năm 1871) trở thành lựa chọn yêu thích ở cả Pháp lẫn Việt Nam. Tuy nhiên, một số công trình Pháp đẹp nhất ở Hà Nội lại được đặt xây, sở hữu và sử dụng bởi những doanh nhân và chuyên gia người Việt rất thành đạt.

Trong số đó có một căn nhà lớn theo phong cách Art Déco tại số 13 Trần Hưng Đạo. Chủ nhân của nó là một bác sĩ người Việt giàu có, người đã được phép giữ lại ngôi nhà khi đất nước giành độc lập. Ông yêu nó đến mức chỉ nhường quyền thừa kế cho bốn người con với điều kiện họ phải gìn giữ mọi chi tiết nhỏ nhất, kể cả màu sơn tường. Nhờ sự cẩn trọng của ông mà căn nhà lớn này còn nguyên vẹn qua nhiều thập kỷ.

Một ví dụ tuyệt vời khác của phong cách Art Déco ở Hà Nội là phòng khám cũ của bác sĩ Vụ Ngọc Huỳnh, tại số 89 Lý Thường Kiệt. Tên của kiến trúc sư vẫn chưa được biết, nhưng cho dù ai đã thiết kế tòa nhà này, người đó đã tạo ra một sự kết hợp tuyệt vời giữa các họa tiết: từ những đường ngang và dọc đặc trưng của phong cách Art Déco đến mẫu chữ tinh tế được hòa vào mặt tiền với chữ “Clinique”, cho đến hình ảnh giản lược của biểu tượng cây gậy và con rắn trong ngành y. Ít được chú ý hơn, hai chữ “H” lồng vào nhau — viết tắt của Hôpital de Hanoi — là một gợi nhắc tinh tế đến Khuê Văn Các của Văn Miếu.

Thực tế, sự kết hợp giữa họa tiết trang trí Pháp và Việt Nam này đã trở nên khá phổ biến trong thời thuộc địa. Ví dụ, ai cũng yêu thích biệt thự ở số 8 Chân Cầm. Với mái hiên cửa, mái cong và các đầu hồi trang trí, biệt thự kiểu Pháp này rõ ràng gợi nhớ đến kiến trúc truyền thống Việt Nam. Và chủ sở hữu ban đầu của nó, Văn Dương Đức Sơn, chính là một người Việt Nam

Biệt thự số 8 Chân Cầm là tiêu biểu, nhưng không phải duy nhất. Các sinh viên của Trường Mỹ thuật Đông Dương có chủ ý theo đuổi việc pha trộn phong cách kiến trúc này, tạo ra những biệt thự hài hòa, không thuần Pháp cũng không thuần Việt. Một trong các kiến trúc sư đứng sau cách tiếp cận này là Nguyễn Cao Luyện. Nhưng ông không hoạt động đơn độc. Ông đã cùng các đồng nghiệp thiết kế gần một trăm biệt thự lai như vậy trong thập niên trước khi đất nước giành độc lập. Một số trong đó vẫn còn có thể thưởng lãm dọc phố Phan Đình Phùng.

Một xu hướng khác, có liên quan nhưng phần nào độc lập, cũng đang diễn ra ở miền Nam Việt Nam. Tại đây, các quan lại và viên chức địa phương xây dựng những biệt thự nông thôn trông Pháp ở bên ngoài nhưng bên trong lại rất Việt Nam. Cá nhân tôi biết ơn tờ VietnamFinance, bởi nhờ họ tôi được biết đến kế hoạch dỡ bỏ một trong những biệt thự miền Nam tuyệt đẹp này: tư gia của Tổng đốc Võ Hà Thanh tại phường Bửu Long, tỉnh Đồng Nai. May mắn thay, chính quyền tỉnh đã phản hồi rất nhanh trước những lo ngại được nêu lên qua báo chí và mạng xã hội. Việc phá dỡ đã bị dừng lại, tuyến đường lớn đang xây dựng được điều chỉnh và ngôi biệt thự tráng lệ này hiện đã được bảo vệ.

Trên khắp đồng bằng sông Cửu Long, còn nhiều biệt thự nông thôn như vậy được bảo tồn, đặc biệt ở Cần Thơ, Đồng Tháp và Tiền Giang. Tôi đặc biệt xúc động khi thăm một trong số đó trên cù lao Tân Lộc, tỉnh Cần Thơ. Biệt thự này được xây năm 1935 bởi Trần Thiên Thoại, một ông hội đồng dưới thời Pháp thuộc. Mọi thứ trong đó đều tinh tế: bố cục không gian rộng rãi, các đường gờ trang trí tường thanh nhã, đồ gỗ truyền thống… Ngôi nhà là sự hòa quyện hoàn hảo của hai nền văn hóa, giống như những bức tranh phong cách Corot… nhưng vẽ về đồng bằng sông Cửu Long! Lần này, sự bảo tồn đến từ các hậu duệ của ông hội đồng, những người sống trong ngôi nhà nhỏ phía sau và giữ gìn ngôi nhà tuyệt đẹp này như nơi sum họp và thờ cúng tổ tiên.

Một kiểu hoà trộn kiến trúc khác xuất hiện ở vùng đông bắc đất nước, đặc biệt là khu vực nay thuộc Nam Định và Ninh Bình. Khu vực này có nhiều nhà thờ Công giáo, phần lớn được xây dựng vào đầu thế kỷ 20. Tôi đã biết đến di sản kiến trúc phi thường này khi cố gắng bảo vệ nhà thờ Bùi Chu, một công trình đẹp xúc động, có lẽ là ví dụ duy nhất của phong cách Baroque Tây Ban Nha tại Việt Nam, cuối cùng đã bị thay thế bởi một công trình lớn hơn nhiều bằng bê tông.

Dù chiến dịch truyền thông của tôi thu hút nhiều sự chú ý và nhận được ủng hộ từ các lãnh đạo cấp cao của Việt Nam, nhà thờ Bùi Chu đáng tiếc vẫn bị phá bỏ như nhiều nhà thờ đẹp khác trong khu vực này trong những năm gần đây. Nhưng qua nỗ lực bất thành để bảo vệ nó, tôi nhận ra rằng có tới gần 2.000 nhà thờ như vậy, cho thấy một di sản kiến trúc đáng kinh ngạc. Trên thực tế, cùng với một vài người bạn tận tâm (tất cả đều là người Việt), tôi đang hoàn thiện một danh mục kiểm kê chi tiết của các nhà thờ này, và lập hồ sơ cẩn thận những công trình nổi bật nhất, để xuất bản một cuốn sách mới về Các nhà thờ ở vùng Đông Bắc.

Cuốn sách này sẽ nhấn mạnh rằng di sản phi thường này chỉ một phần là Pháp. Nhiều linh mục Công giáo ở khu vực này là người Việt, và khi thiết kế, xây dựng nhà thờ, họ tìm nguồn cảm hứng từ kiến trúc tôn giáo truyền thống. Sự pha trộn đáng chú ý nhất có thể tìm thấy ở quần thể nhà thờ Phát Diệm, một công trình (hay đúng hơn là một nhóm công trình) đặc biệt đến mức xứng đáng được đưa vào Danh sách Di sản Thế giới. Được thiết kế bởi linh mục Trần Lục (được gọi là Père Six trong tiếng Pháp, hay cụ Sáu trong tiếng Việt) và xây dựng qua nhiều năm bởi giáo dân địa phương, nhà thờ này có mái cong dài, cửa gỗ và các cột gỗ gợi nhớ đến kiến trúc chùa chiền.

Nhưng một lần nữa, nhà thờ Phát Diệm không phải là trường hợp duy nhất. Vùng đông bắc Việt Nam đầy rẫy những công trình đẹp xúc động, bên ngoài giống nhà thờ Công giáo nhưng bên trong lại như chùa Phật giáo. Giống như tranh sơn mài của Nguyễn Gia Trí, sự đổi mới phi thường này là điều không thể tìm thấy ở Pháp. Các nhà thờ của vùng đông bắc Việt Nam thực sự là “thú mỏ vịt” của kiến trúc thế giới, một loài độc nhất vô nhị, không tìm thấy ở nơi nào khác.

Di sản kiến trúc thời thuộc địa tráng lệ của Thành phố Hồ Chí Minh có lẽ mang phong cách thuần Pháp hơn. Nhưng theo một cách nào đó, nguồn gốc của nó lại mang tính Việt Nam hơn. Một trong những nhóm công trình Pháp lộng lẫy nhất ở Việt Nam, nay là Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, từng là tư gia của Hui Bon Hoa (được biết đến với tên Chú Hỏa). Sinh ra tại Phúc Kiến, đối diện Đài Loan, Chú Hỏa thành công vượt bậc trong kinh doanh ở Sài Gòn và trở thành người giàu nhất Việt Nam. Ngôi nhà của ông, với cầu thang thanh lịch, các chi tiết sắt tinh xảo và kính màu đẹp mắt, gần như là một tuyên ngôn, lời khẳng định rằng người Việt có thể vượt qua người Pháp về độ tinh tế.

Gia đình Chú Hỏa cũng đứng sau nhiều công trình Pháp khác ở Sài Gòn, từ khách sạn Majestic ngày nay đến cả các dãy nhà bình dân ở khu vực Chợ Lớn. Nổi bật nhất trong số đó là khu nhà dạng sân chung Hào Sỹ Phường tuyệt đẹp. Lấy cảm hứng từ cả kiến trúc Pháp và Hoa, công trình này tạo ra một bầu không khí cộng đồng, hỗ trợ một lối sống ấm áp và gắn kết. Nhưng dù là khu nhà bình dân, Hào Sỹ Phường vẫn thanh nhã với cửa sổ cong, đấu kê mái truyền thống và những hành lang duyên dáng.

Chú Hỏa không phải người duy nhất xây dựng Sài Gòn thời thuộc địa. Quách Đàm, một doanh nhân và nhà hảo tâm thành đạt sinh tại Quảng Châu, là người đã đóng góp phần lớn sự phát triển bất động sản ở khu vực Chợ Lớn. Ngoài việc tài trợ nhà trẻ và trường cho trẻ mù, ông còn xây dựng chợ Bình Tây, một nơi giao thương rộng 9.000m² hoàn thành năm 1928. Dãy nhà Pháp tuyệt đẹp tại số 45 Hải Thượng Lãn Ông, hoàn toàn mang phong cách Beaux Arts, thực ra là trụ sở công ty của Quách Đàm.

Việc xây dựng Sài Gòn thời thuộc địa, sự kết hợp độc đáo giữa thanh lịch kiểu Pháp và tinh thần doanh nhân Việt Nam cần đến gạch. Hàng triệu viên! Thực tế, gạch là nền tảng (theo nghĩa đen) của di sản kiến trúc quốc gia. Và hóa ra, việc sản xuất gạch quy mô lớn trong thời thuộc địa, chủ yếu ở đồng bằng sông Cửu Long, cũng có nguồn gốc Việt Nam.

Vùng Mang Thít, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long, nổi tiếng với chất đất sét tuyệt hảo, và việc canh tác lúa quanh vùng cung cấp trấu để nung gạch. Những lò đầu tiên xuất hiện năm 1887, nhưng sản xuất chỉ thực sự mở rộng khi các doanh nhân người Việt từ Sài Gòn huy động vốn, thuê lao động Khmer từ tỉnh Bến Tre để dựng hàng chục lò. Không ngạc nhiên khi những lò gạch thanh lịch ở Mang Thít gợi nhớ đến các ngôi đền ở Angkor Wat.

Công tác vận chuyển đất sét và trấu đến lò, rồi đưa gạch ra thị trường, được cải thiện đáng kể với việc xây dựng kênh Thầy Cai dài hai ki-lô-mét, kết nối khu vực này với sông Cổ Chiên. Dòng chảy mạnh hơn còn hỗ trợ tăng sản lượng lúa. Tên con kênh bắt nguồn từ cách người dân gọi thân mật vị quan chức địa phương thuộc bộ máy cai trị Pháp, người đã dẫn dắt việc đào kênh, ông Huỳnh Đình Ngọ.

Nhờ sự hợp tác giữa những chuyên gia bảo tồn tâm huyết và chính quyền tỉnh Vĩnh Long, Mang Thít ngày nay được bảo vệ như một di sản. Một di sản ghi nhận cả nghề thủ công truyền thống và kiến trúc độc đáo. Vì sản xuất gạch phát triển mạnh khi Sài Gòn thuộc địa đang được xây dựng, Mang Thít hoàn toàn có thể được xem là một phần của di sản Pháp tại Việt Nam. Tuy nhiên, Mang Thít lại mang tính Việt Nam (và phần nào Khmer) nhiều hơn rất nhiều.

Những ví dụ trên chỉ là phần nhỏ, nhưng chúng làm nổi bật một luận điểm rộng lớn hơn, điều mà tôi nhìn thấy rất rõ từ góc nhìn của một người nước ngoài đã sống nhiều năm ở Việt Nam và đem lòng yêu mến đất nước này. Trong mắt tôi, điều làm Việt Nam trở nên đặc biệt qua suốt chiều dài lịch sử chính là khả năng mở cửa với thế giới, không ngừng tiếp nhận ý tưởng và ảnh hưởng mới, nhưng vẫn giữ được bản sắc không thể nhầm lẫn. Các đạo quân phương Bắc, cư dân Khmer, thực dân Pháp, lính Mỹ… tất cả đều đến rồi đi. Và tất cả đều để lại dấu ấn quan trọng: trong kiến trúc, mỹ thuật, ẩm thực, âm nhạc… Việt Nam hấp thụ chúng, biến đổi chúng, tiếp nhận chúng, và nhờ vậy trở nên giàu có hơn.

Điều này cũng đúng với di sản kiến trúc của đất nước. Những công trình từ thời Pháp thuộc, từ biệt thự đến lò gạch, từ nhà ở bình dân đến nhà thờ, đều đẹp. Và chúng là một tài sản vô cùng lớn cho sự phát triển kinh tế của Việt Nam. Nhưng chúng cũng thực sự là của người Việt, và xứng đáng được bảo vệ như một phần của di sản lịch sử và văn hóa của quốc gia.

Martin Rama là một người Uruguay, đã sống và làm việc tại Việt Nam từ năm 2002 đến 2010 khi ông giữ chức Kinh tế trưởng phụ trách chương trình của Ngân hàng Thế giới. Ông là tác giả của các cuốn sách “Hà Nội: Một chốn rong chơi” (2014), tác phẩm đoạt giải Bùi Xuân Phái, và “Vì tình yêu Hà Nội” (2023). Bài viết này phần nào dựa trên nội dung của hai cuốn sách đó.