DN đón dòng tài chính mới: Bộ 'hồ sơ xanh' chuẩn mực thay cho tài sản thế chấp

Khoảng trống tài chính và sự 'thống trị' của ngân hàng

Phân tích từ FiinGroup chỉ ra một nghịch lý rõ rệt trong hệ thống tài chính hiện tại. Phần lớn các công cụ tài chính truyền thống như ngân hàng thương mại (NHTM), công ty cho thuê tài chính (CTTC) hay cả các nền tảng Fintech hiện đại, đều tập trung vào các doanh nghiệp đã vượt qua giai đoạn khởi nghiệp ban đầu và bước vào giai đoạn tăng trưởng đến trưởng thành, thường yêu cầu từ 2 đến 5 năm hoạt động.

Trong khi chưa có nhiều công cụ được xây dựng riêng cho đối tượng DN khởi nghiệp, dẫn đến hệ quả là các doanh nghiệp này hầu hết phải dựa vào vốn tích góp của nhà sáng lập, vay cá nhân cho sản xuất kinh doanh hoặc thậm chí vay mượn từ các nguồn không chính thống, tiềm ẩn rủi ro lớn.

Báo cáo Khoảng cách Tài chính SME mới nhất của IFC và Ngân hàng Thế giới (tháng 3 năm 2025) ước tính rằng tại 119 thị trường mới nổi và các nền kinh tế đang phát triển (EMDE), khoảng cách tài chính hiện tại là khoảng 5,7 nghìn tỷ USD, tương đương 19% GDP và 20% tổng tín dụng khu vực tư nhân.

Trong bức tranh đó, kênh ngân hàng vẫn giữ vị thế áp đảo, chiếm tới hơn 96% tổng dư nợ DNNVV toàn hệ thống. Dữ liệu từ FiinGroup cho thấy nhiều NHTM như HSB, TPB, SHB ghi nhận mức tăng trưởng dư nợ hai chữ số trong năm 2024. Các sản phẩm cho vay cũng rất đa dạng, từ cho vay truyền thống trung - dài hạn, cho vay tín chấp ngắn hạn, đến các giải pháp tài trợ thương mại và chuỗi giá trị.

Tuy nhiên, các NHTM sẽ ưu tiên lựa chọn các DN có mức rủi ro đánh giá từ rất thấp đến thấp, và thường có số năm hoạt động từ 5 năm trở lên. Đây chính là rào cản vô hình khiến nhiều DNNVV tiềm năng nhưng 'non trẻ' không thể tiếp cận được nguồn vốn chính thống. Điều này phù hợp với nhận định chung của Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam về việc thận trọng tín dụng trong giai đoạn kinh tế nhiều thách thức.

Các kênh bổ trợ và nguồn vốn trung - dài hạn

Để lấp đầy khoảng trống, các kênh tài chính phi ngân hàng đang nổi lên với vai trò bổ trợ quan trọng. Nhóm CTTC, với các giải pháp linh hoạt như: Thuê mua tài chính, thuê vận hành, và cho vay vốn lưu động, cung cấp một kênh tín dụng không cần tài sản đảm bảo truyền thống, phù hợp với các DN sản xuất cần máy móc thiết bị.

Đại diện Fiin Group phân tích, dư nợ CTTC năm 2024 đạt 48.3 nghìn tỷ VND, nhưng mới chỉ chiếm chưa đến 4% tổng dư nợ toàn hệ thống, một con số phản ánh mức độ bao phủ còn hạn chế và cho thấy một dư địa tăng trưởng rất lớn cho kênh này trong tương lai.

Song hành cùng CTTC là các nền tảng Fintech, những kênh cung cấp giải pháp tài chính mới, kết nối doanh nghiệp với các đối tác ngân hàng hoặc cung cấp trực tiếp các khoản vay. Điểm mạnh của Fintech nằm ở việc áp dụng công nghệ trong xét duyệt, sử dụng dữ liệu kế toán - hóa đơn điện tử từ các hệ sinh thái ERP để đánh giá tín dụng, từ đó đưa ra quyết định giải ngân nhanh chóng.

Tuy nhiên, một kênh khác là cho vay ngang hàng (P2P Lending) vẫn còn những hạn chế do chưa có khung pháp lý hoàn chỉnh, và hạn mức vay thấp, cao nhất chỉ khoảng 400 triệu VND cho một khách hàng, một vấn đề đã được Ngân hàng Nhà nước cảnh báo nhiều lần.

Đối với nhu cầu vốn lớn hơn cho mở rộng quy mô, thị trường vốn đầu tư mạo hiểm (VC) và vốn cổ phần tư nhân (PE) là những kênh không thể bỏ qua. Sau giai đoạn biến động, thị trường này đang có dấu hiệu phục hồi mạnh mẽ. Năm 2024 chứng kiến sự bùng nổ ấn tượng của hai nhóm ngành: Tự động hóa (84 tỷ USD) và Nông nghiệp (74 tỷ USD), với mức tăng trưởng vốn đầu tư lên tới gần 8 lần so với năm 2023.

Ông Nguyễn Hữu Hiệu - Tổng Giám đốc FiinGroup cho biết đầu tư vào Tự động hóa được thúc đẩy mạnh mẽ bởi Trí tuệ nhân tạo (AI), chiếm tới 95% tổng vốn của ngành này. Trong khi đó, Nông nghiệp thu hút vốn nhờ sự tập trung vào AgriTech, các giải pháp quản lý nông trại và chuỗi cung ứng bền vững. Xu hướng này hoàn toàn phù hợp với báo cáo toàn cầu của McKinsey về việc AI và công nghệ thực phẩm đang trở thành tâm điểm thu hút vốn.

Về phía các quỹ PE, họ tiếp tục tập trung vào ba lĩnh vực chính: tài chính (chiếm 75% tổng vốn PE năm 2024), Chăm sóc sức khỏe và Hàng tiêu dùng thiết yếu. các quỹ PE tìm kiếm những DNNVV trong giai đoạn phát triển, có lợi nhuận với tiềm năng tăng trưởng cao và đội ngũ quản lý mạnh để mở rộng quy mô.

Ngoài ra, các công cụ như vốn vay tư nhân (Private Debt) và tài chính kết hợp (Blended Finance) cũng đang mở ra các lựa chọn mới cho những doanh nghiệp có dòng tiền ổn định hoặc hướng đến tác động xã hội, môi trường.

Cơ hội từ tài chính xanh

Xu hướng mang tính đột phá nhất hiện nay chính là sự dịch chuyển mạnh mẽ của dòng vốn toàn cầu sang lĩnh vực tài chính xanh và đầu tư tác động. Với vai trò chủ chốt trong các chuỗi cung ứng trọng điểm như chế biến nông sản, dệt may và gỗ & giấy – những lĩnh vực có tiềm năng giảm phát thải lớn – DNNVV đang trở thành đối tượng mục tiêu được ưu tiên.

Nhiều quỹ đầu tư tác động, ngân hàng phát triển và tổ chức tài chính quốc tế như IFC/World Bank, ADB, GIZ đang mở rộng danh mục cho vay và đầu tư hướng tới DNNVV có định hướng xanh hoặc chuyển đổi số.

Ông Danny Quinac, đại diện Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức (GIZ), cho biết tổ chức này đang hỗ trợ Việt Nam theo ba hướng: Phát triển mạng lưới doanh nghiệp chuyển đổi kép, hướng tới 1 triệu doanh nghiệp trong dài hạn; Đào tạo và tư vấn ESG, SDG, công nghệ xanh để tăng năng lực cho doanh nghiệp; Thúc đẩy tài chính xanh, kết nối ngân hàng và quỹ đầu tư giúp doanh nghiệp tiếp cận vốn dễ hơn.

Đến cuối quý I/2025, đã có 58 tổ chức tín dụng phát sinh dư nợ tín dụng xanh với tổng giá trị khoảng 704 nghìn tỷ VND, chiếm 4.3% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Các ngân hàng nội địa như BIDV, HDBank, Techcombank, MB cũng đã thiết lập các sản phẩm tín dụng xanh hoặc khoản vay bền vững (ESG-linked loans) dành riêng cho DNNVV, đặc biệt là những doanh nghiệp có sáng kiến tiết kiệm năng lượng, kinh tế tuần hoàn. Điều này cho thấy một sự dịch chuyển chiến lược rõ rệt, phù hợp với xu thế tài chính bền vững đang lên ngôi trên toàn cầu.

Tuy nhiên, chìa khóa then chốt để mở cánh cửa tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi này, theo đại diện FiinGroup, không còn nằm ở tài sản thế chấp, mà nằm ở dữ liệu tác động. Đây không chỉ là công cụ tuân thủ, mà là ngôn ngữ chung giữa doanh nghiệp, ngân hàng và nhà đầu tư – giúp DNNVV mở cánh cửa tới tài chính xanh và chuyển đổi bền vững.

Các chỉ số cụ thể mà doanh nghiệp cần đo lường và báo cáo minh bạch bao gồm dữ liệu năng lượng và tài nguyên như mức tiêu thụ điện, nước, nguyên liệu trên một đơn vị sản phẩm; dữ liệu carbon về lượng phát thải CO₂ giảm được; và dữ liệu giới về tỷ lệ phụ nữ trong lực lượng lao động và quản lý. Những chỉ số này tạo thành "bằng chứng đầu tư" (investment proof), giúp doanh nghiệp chứng minh được hiệu quả vận hành và đóng góp cụ thể vào các mục tiêu ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị), một yêu cầu ngày càng phổ biến từ các nhà đầu tư quốc tế.

Trước những phân tích trên, Fiin Group đưa ra các khuyến nghị chiến lược cụ thể. Đối với DNNVV, bước nền tảng đầu tiên là chuẩn hóa hệ thống dữ liệu tài chính và dữ liệu tác động. Doanh nghiệp cần xây dựng quy trình thu thập và quản lý các chỉ số về năng lượng, tài nguyên, carbon và giới một cách bài bản ngay từ bây giờ.

Tiếp theo, từ nguồn dữ liệu đã có, hãy biến chúng thành một bộ hồ sơ vay vốn xanh hoặc hồ sơ tác động chuyên nghiệp, kể câu chuyện về tác động và định hướng bền vững của doanh nghiệp.

Đồng thời, doanh nghiệp nên chủ động tìm đến với các chương trình hỗ trợ nâng cao năng lực để không chỉ cung cấp vốn mà còn tư vấn, hỗ trợ doanh nghiệp thử nghiệm công cụ báo cáo và xây dựng kế hoạch chuyển đổi.

Về phía hệ thống tài chính, chuyên gia cho rằng, các ngân hàng và quỹ đầu tư cần bắt đầu tích hợp các chỉ số xanh-số vào hệ thống chấm điểm tín dụng và đánh giá rủi ro, trong khi các cơ quan chính sách cần sớm chuẩn hóa một bộ chỉ số chung, giúp doanh nghiệp dễ dàng đáp ứng các tiêu chí của nhà tài trợ trong nước và quốc tế.