Khoảng trống tiềm ẩn rủi ro khiến DN đứng ngoài dòng vốn xanh tỷ USD

DNNVV Số lượng đông, đóng góp lớn nhưng thiếu vốn

Số liệu từ Tổng cục Thống kê cho thấy, với 715.179 doanh nghiệp, chiếm 87% tổng số doanh nghiệp, khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) tạo ra việc làm cho 36% lực lượng lao động (khoảng 5.5 triệu người) và đóng góp 25% tổng doanh thu. Trong lĩnh vực xuất khẩu, khu vực doanh nghiệp trong nước, mà nòng cốt là DNNVV, đóng góp trung bình khoảng 25% tổng kim ngạch, trong đó riêng DNNVV chiếm khoảng 6.7% trong nửa đầu năm 2025, tương đương 14.7 tỷ USD.

Tuy nhiên, đằng sau những con số đó là một thực trạng đáng báo động khi có khoảng 70% DNNVV không thể tiếp cận tín dụng chính thức. Dư nợ cho DNNVV tăng về giá trị tuyệt đối nhưng vẫn duy trì quanh mức 17 – 19% tổng dư nợ toàn hệ thống.

Sự mất cân đối còn thể hiện rõ trong cơ cấu khi các ngành chủ lực như công nghiệp chế biến, chế tạo, đóng góp tới 88% kim ngạch xuất khẩu, nhưng chỉ nhận được khoảng 12.6% tổng dư nợ tín dụng. Đáng chú ý, ba phân ngành xuất khẩu trọng điểm là chế biến nông sản, gỗ & giấy, và dệt may (chiếm 29% kim ngạch) có hơn 90% là DNNVV, nhưng họ vẫn trong tình trạng manh mún và thiếu vốn đầu tư trầm trọng.

Khoảng trống này còn sâu hơn đối với doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ (W-MSME). Ước tính của Tổ chức Tài chính quốc tế (IFC) cho thấy, khoảng trống tín dụng của MSME tại Việt Nam đã tăng từ 10% lên 21% GDP trong 8 năm qua. Mặc dù doanh nghiệp nữ làm chủ chỉ chiếm khoảng 20% tổng số DNNVV, họ lại chiếm tới 25% tổng khoảng trống tín dụng chưa được đáp ứng.

Trong khi đó, các thị trường xuất khẩu chủ chốt như EU và Mỹ ngày càng siết chặt các quy định về môi trường, xã hội và truy xuất nguồn gốc. Điều này buộc các DNNVV, vốn là mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng, phải chuyển mình nếu không muốn bị đào thải. Tuy nhiên, chính áp lực này lại đang mở ra một cánh cửa mới: cơ hội tiếp cận các nguồn vốn xanh và tài chính bền vững.

Ba rào cản tiếp cận dòng vốn xanh

Theo ông Nguyễn Hữu Hiệu - Tổng Giám đốc Fiin Group, phía sau con số 70% DNNVV không tiếp cận được tín dụng chính thức là những rào cản có tính hệ thống, mà muốn tháo gỡ, trước hết phải hiểu rõ gốc rễ.

Thứ nhất là năng lực công nghệ "lẹt đẹt" và hệ thống báo cáo thiếu minh bạch. Trong ngành sản xuất, có tới 56% doanh nghiệp có mức độ tích hợp công nghệ ở mức thấp. Tỷ lệ này gần như không cải thiện trong nhiều năm, với các con số 57%, 57%, 54% lần lượt ở các năm 2020, 2021, 2022.

Ông Hiệu chỉ rõ: "Việc số hóa còn hạn chế và thiếu hệ thống báo cáo bền vững khiến SME khó đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu". Trong khi đó, các ngân hàng và nhà đầu tư ngày càng yêu cầu các báo cáo tài chính - phi tài chính minh bạch, được số hóa để đánh giá rủi ro. Một doanh nghiệp vẫn ghi chép sổ sách thủ công, không có hệ thống ERP, hay không thể cung cấp dữ liệu về chuỗi cung ứng sẽ là đối tượng "rủi ro cao" và khó có thể vay vốn, đặc biệt là các khoản vay xanh đòi hỏi báo cáo tác động môi trường rõ ràng.

Thứ hai, năng lực đáp ứng tiêu chuẩn xanh và truy xuất nguồn gốc còn hạn chế. Các thị trường khó tính như EU và Mỹ đang áp dụng các tiêu chuẩn Môi trường & Xã hội (E&S) và an toàn thực phẩm ngày càng nghiêm ngặt. Ví dụ điển hình là ngành dệt may Việt Nam, ước tính phát thải khoảng ~3,9 tỷ tấn CO₂/năm, và dự kiến sẽ tăng 30% từ năm 2030.

Hạn chế trong đáp ứng tiêu chuẩn môi trường và truy xuất nguồn gốc khiến các DNNVV khó lòng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, và quan trọng hơn, không đủ điều kiện để tiếp cận các nguồn vốn xanh đang ngày một phổ biến. Một doanh nghiệp chế biến nông sản không thể chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu bền vững, hay một doanh nghiệp sản xuất không thể đo lường và báo cáo mức tiêu thụ năng lượng, sẽ gần như không có cơ hội với các khoản vay ưu đãi dành cho dự án xanh.

Thứ ba, quản trị phi chính thức và năng lực tuân thủ yếu. Rào cản này xuất phát từ chính nội tại nhiều DNNVV. Mô hình quản trị gia đình, thiếu sự tách bạch giữa tài sản cá nhân và tài sản doanh nghiệp, cùng với năng lực tuân thủ các quy định pháp luật về kế toán, thuế, môi trường còn yếu đã tạo nên một "lớp sương mù" về rủi ro.

Ông Hiệu nhận định đây là một trong những thách thức cốt lõi: "Quản trị còn phi chính thức, năng lực tuân thủ yếu". Trong mắt các tổ chức tín dụng, một doanh nghiệp không minh bạch về quản trị, không có báo cáo tài chính được kiểm toán đầy đủ, sẽ là một "hộp đen". Việc đánh giá rủi ro cho những "hộp đen" như vậy là cực kỳ khó khăn, dẫn đến tỷ lệ từ chối cho vay cao hoặc cho vay với các điều kiện siết chặt.

Theo các chuyên gia, Việt Nam hiện đã có khung pháp lý bước đầu về tài chính xanh và trái phiếu xanh, nhưng chưa có hành lang cụ thể cho tài chính chuyển đổi kép – lĩnh vực giao thoa giữa chuyển đổi số và môi trường.

Trong khi đó, một số quốc gia như Singapore, Nhật Bản, Đức hay Hàn Quốc đã xây dựng Quỹ đổi mới xanh – số (Green Digital Fund), dùng vốn công kích hoạt vốn tư nhân đầu tư cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Biến dữ liệu thành tài sản: Lối thoát tài chính cho DNNVV

Trong bối cảnh đó, một nguyên tắc mới đang dần trở nên phổ biến: dữ liệu minh bạch có thể trở thành một loại tài sản có giá trị.

Ông Nguyễn Hữu Hiệu nhấn mạnh: "Việc tăng cường năng lực số hóa, minh bạch dữ liệu và tuân thủ tiêu chuẩn xanh đang trở thành hướng đi mới giúp DNNVV cải thiện hồ sơ tín dụng và mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn xanh".

Một loạt các chính sách và xu hướng gần đây đang tích cực tạo ra "luồng gió mới" cho việc tiếp cận vốn của DNNVV. Có thể kể đến một số điểm sáng quan trọng.

Thứ nhất, Nghị định 94/2025/NĐ-CP về Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox) trong lĩnh vực ngân hàng chính thức mở đường cho các giải pháp chấm điểm tín dụng thay thế và cho vay ngang hàng (P2P) với sự tham gia của các công ty Fintech. Các chuyên gia nhận định, cơ chế này hứa hẹn triển vọng về các giải pháp cho vay thay thế cho SME, nơi mà dữ liệu số sẽ đóng vai trò then chốt thay thế cho các tài sản thế chấp truyền thống.

Thứ hai, khung pháp lý cho tài chính xanh cũng đang dần được hoàn thiện. Việc ban hành Danh mục Phân loại xanh theo Quyết định 21/2025/QĐ-TTg và sự phát triển của Khung khoản vay bền vững đang thể chế hóa các hoạt động tài trợ cho các dự án bền vững, tạo ra một sân chơi rõ ràng cho những DNNVV có định hướng xanh.

Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ như cơ chế hỗ trợ lãi suất 2%/năm cho các dự án xanh & tuần hoàn theo định hướng của Nghị quyết 68-NQ/TW càng làm cho bài toán chuyển đổi kép trở nên hấp dẫn hơn về mặt tài chính.

Tuy nhiên, câu hỏi then chốt đặt ra là làm thế nào để các DNNVV có thể nắm bắt được những cơ hội này. Câu trả lời, một lần nữa, nằm ở chính hành trình chuyển đổi kép. Ông Nguyễn Hữu Hiệu nhấn mạnh rằng "việc tăng cường minh bạch dữ liệu và năng lực xanh có thể giúp DNNVV mở rộng khả năng vay vốn". Cụ thể, quá trình này giúp biến dữ liệu thành "tài sản thế chấp" mới theo hai hướng rõ rệt.

Trước hết, dữ liệu kinh doanh số hóa có thể xây dựng một hồ sơ tín dụng đáng tin cậy. Các dữ liệu như hóa đơn điện tử, lịch sử giao dịch ngân hàng, đơn đặt hàng kỹ thuật số… khi được tổng hợp và phân tích, sẽ vẽ nên một bức tranh chân thực, sống động và theo thời gian thực về sức khỏe tài chính và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Đây chính là nền tảng để các ngân hàng và tổ chức fintech đánh giá và chấm điểm tín dụng một cách khách quan, giảm bớt sự phụ thuộc cứng nhắc vào tài sản thế chấp là bất động sản hay máy móc.

Thứ hai, và cũng là xu hướng tất yếu, dữ liệu xanh trở thành hộ chiếu để tiếp cận các khoản vay ưu đãi. Trong bối cảnh các thị trường quốc tế siết chặt tiêu chuẩn, các chỉ số về lượng khí thải carbon, mức tiêu thụ năng lượng, nước, hay các chỉ số về bình đẳng giới… giờ đây không còn là gánh nặng báo cáo. Ngược lại, chúng đang trở thành thước đo giá trị cho sự phát triển bền vững. Một doanh nghiệp có thể đo lường, báo cáo minh bạch và chứng minh được sự cải thiện về các chỉ số này sẽ sở hữu một hồ sơ "xanh" mạnh mẽ, đáp ứng tiêu chí khắt khe để tiếp cận các khoản vay xanh, đầu tư tác động với lãi suất ưu đãi và điều kiện tốt hơn.

Chính vì vậy, ông Hiệu kết luận: "Thúc đẩy tín dụng xanh và đánh giá tín dụng dựa trên dữ liệu sẽ giúp phân bố vốn hợp lý hơn và khai mở tiềm năng của DNNVV trong các ngành chủ lực".

Như vậy, có thể thấy hành trình chuyển đổi kép không còn là một lựa chọn mang tính phong trào, mà đã trở thành một chiến lược sinh tồn và phát triển có tính sống còn. Khi các DNNVV chủ động số hóa hoạt động, minh bạch hóa dữ liệu tài chính và tuân thủ các tiêu chuẩn xanh, họ đang tự biến mình từ một đối tượng được xem là "rủi ro cao" trong mắt các nhà cung cấp vốn trở thành một đối tác "đáng tin cậy" và có tiềm năng.