Gen Z – thế hệ định hình tương lai tài sản số

Sẵn sàng “tới công chuyện” với cuộc chơi mới

“Tôi không phủ nhận mình đến với thị trường tài sản số vì tiền. Và có lẽ nhiều người trẻ khác cũng vậy. Thử nghĩ mà xem, với mức thu nhập bình quân tại thành thị là khoảng 10 triệu đồng/năm, nếu chỉ trông chờ vào thu nhập truyền thống thì rất khó để chúng tôi chạm tới những căn hộ 70m², có giá đâu đó 3 – 4 tỷ đồng”, anh Trần D. L. (sinh năm 1996, Hà Nội), một chuyên gia đang làm việc trong lĩnh vực hạ tầng blockchain (đề nghị giấu tên), chia sẻ.

Theo anh D. L., tiền là lý do đủ thực tế để các nhà đầu tư Gen Z như anh bước vào thị trường, nhưng không phải là yếu tố khiến họ ở lại. “Nếu chỉ vì tiền, có lẽ tôi đã rời cuộc chơi này từ lâu. Điều giữ tôi ở lại là cảm giác mình đang tham gia vào một cuộc chuyển dịch mang tính nền tảng – nơi công nghệ có thể thay đổi cách con người xác lập niềm tin và trao đổi giá trị, chứ không chỉ xoay quanh chuyện lãi – lỗ”, anh nói.

Anh Trịnh Hoàng Hưng (sinh năm 2000, Hải Phòng), một Business Development (nhà phát triển kinh doanh - PV) tại một công ty Web3 thẳng thắn thừa nhận, lợi nhuận là yếu tố đầu tiên kéo anh đến với thị trường tài sản số: “Khi một kênh đầu tư hoàn toàn mới xuất hiện trong lịch sử, gần như ai cũng tò mò và bị hấp dẫn bởi cơ hội kiếm lợi nhuận mà trước đó chưa từng có”, anh nói.

Tuy nhiên, tương tự anh D.L., theo anh Hưng, lý do khiến anh gắn bó với lĩnh vực này không chỉ là câu chuyện kiếm tiền, mà là cảm nhận rất rõ về tiềm năng và “tuổi đời” của ngành. So với những lĩnh vực đã phát triển hàng chục năm, tài sản số là một lĩnh vực còn rất trẻ, mở ra nhiều dư địa chưa được khai phá.

“Đây là lĩnh vực mà không chỉ cá nhân, mà nhiều quốc gia, tổ chức lớn trên thế giới tìm hiểu và tham gia. Điều đó tạo ra rất nhiều cơ hội cho những người đến sớm,” anh nói.

Những chia sẻ này phản ánh khá rõ một đặc điểm nổi bật của Gen Z trong khi đến với tài sản số: tài chính là “cánh cửa” mở đầu để họ bước vào thị trường này, nhưng công nghệ, cơ hội và khát vọng tham gia vào một trật tự mới mới là yếu tố quyết định việc họ ở lại.

Theo khảo sát của Triple A, tài sản số đang trở thành xu hướng đầu tư nổi bật của Gen Z – thế hệ sinh từ năm 1996 đến 2012. Khoảng 42% Gen Z được khảo sát cho biết đã từng đầu tư vào tiền mã hóa. Đáng chú ý, khả năng sở hữu crypto của thế hệ này cao gấp nhiều lần so với việc nắm giữ các sản phẩm tài chính dài hạn như tài khoản hưu trí – một sự khác biệt rất lớn với tư duy tài chính truyền thống.

Khác với thế hệ ông bà, cha chú – những người coi tài sản là hành trình “chậm mà chắc”, Gen Z tìm đến một con đường khác: rủi ro hơn, nhưng cũng giàu khả năng bứt phá hơn. Là thế hệ đầu tiên lớn lên cùng Internet và công nghệ số, dành cả tuổi thiếu niên với mạng xã hội và điện thoại thông minh, Gen Z nhạy bén với cái mới, ưu tiên sự trải nghiệm, liều lĩnh và mạo hiểm hơn.

Thời gian trước, ngay cả khi tiền điện tử vẫn chưa được pháp luật Việt Nam thừa nhận và bảo vệ, không ít người trẻ vẫn mạnh tay rót vốn vào kênh đầu tư này. Đây vừa là điểm cộng, nhưng cũng là điểm trừ tiềm ẩn rủi ro lớn, đặc biệt trong một thị trường nhiều cạm bẫy như trading – nơi không ít lần Gen Z “tới công chuyện”, theo cách nói của họ.

Anh Trần Anh Tú (sinh năm 1999, Thái Bình), một Gen Z từng “ăn đậm” trong giai đoạn Bitcoin lên đỉnh, cũng đã hơn một lần rơi vào cảnh trắng tay. Lần đầu là do sơ suất khi sử dụng ví không lưu ký; lần sau là cú “ngã đau” khi dính bẫy rug pull (rút thảm).

Anh Tú kể lại, sau hơn hai năm lăn lộn với Bitcoin, giữa năm 2021, tài khoản của anh đã thậm chí đã có tới 10 chữ số. Khi đọc thông tin về dự án AnubisDAO được quảng bá rầm rộ trên Twitter và nhận được sự ủng hộ của một số nhân vật có tiếng trong cộng đồng, anh quyết định “chơi lớn”.

“Thế nhưng, kết cục là AnubisDAO rút thảm, 60 triệu USD của nhà đầu tư, trong đó có phần tài sản tôi tích lũy suốt hai năm, bốc hơi hoàn toàn”, anh kể.

Chị Hoàng T. T. (sinh năm 1998, Quảng Ninh), một nhà đầu tư cá nhân từng đảm nhiệm vai trò Project Manager (quản lý dự án) tại các dự án GameFi, cũng có trải nghiệm tương tự: “Tôi mất gần như toàn bộ khoản đầu tư đầu tiên vì đánh giá sai đội ngũ và mô hình token. Nhưng chính cú ngã đó buộc tôi thay đổi hoàn toàn cách ra quyết định: không còn FOMO, không còn tin vào những lời hứa về một “cuộc cách mạng” hay “đổi đời” nếu không có sản phẩm thực”.

Với Gen Z, thất bại không phải dấu chấm hết, mà là học phí. Quan trọng hơn, họ học nhanh và điều chỉnh nhanh, thay vì rời bỏ cuộc chơi. Thực tế cho thấy, ngay trong những giai đoạn thị trường suy giảm sâu – khi tài sản số bị đặt dấu hỏi lớn về tính bền vững – nhiều Gen Z lựa chọn ở lại, không phải vì cố chấp, mà vì niềm tin dài hạn vào nền tảng công nghệ.

“Thị trường giảm mới là lúc phân biệt ai thực sự xây dựng sản phẩm. Vấn đề cũng không nằm ở việc tránh rủi ro, mà là hiểu mình đang đối mặt với loại rủi ro nào: rủi ro công nghệ, rủi ro pháp lý hay rủi ro con người”, chị Hoàng T. T. nói.

Theo anh Trịnh Hoàng Hưng, crypto sẽ trở thành thị trường rủi ro cao nếu nhà đầu tư dồn toàn bộ vốn vào đó, bởi tính thanh khoản và chu kỳ biến động không ổn định. Ngược lại, nếu hiểu rõ bản chất và phân bổ vốn hợp lý – chỉ khoảng 5–10% tổng tài sản – rủi ro có thể được kiểm soát và chuyển hóa thành cơ hội.

Anh Hưng cũng thừa nhận từng trải qua giai đoạn thua lỗ nặng và gần như rời bỏ thị trường, đặc biệt trong “mùa đông crypto” kéo dài sau đỉnh 2020–2021. Khi thị trường đóng băng, dự án phá sản và dòng vốn cạn kiệt, anh lựa chọn dừng đầu tư, quay lại công việc chính và chỉ theo dõi thị trường ở góc độ thông tin.

“Chính quãng thời gian đó giúp tôi nhìn lại toàn bộ chu kỳ thị trường và hiểu rõ hơn tầm quan trọng của quản lý vốn. Khi thắng, người ta hiếm khi tự hỏi vì sao. Nhưng khi thua, người ta buộc phải đào sâu để hiểu nguyên nhân”, anh nói.

Còn theo anh D. L, khác với định kiến phổ biến cho rằng Gen Z lao vào crypto hay NFT bằng tâm lý FOMO, thực tế cho thấy một bộ phận không nhỏ tiếp cận lĩnh vực này bằng sự tỉnh táo. Họ quen với việc đọc whitepaper, theo dõi dữ liệu on-chain, tham gia cộng đồng kỹ thuật và tự hình thành bộ tiêu chí đánh giá dự án cho riêng mình.

“Gen Z không ngây thơ nghĩ rằng đây là cuộc chơi an toàn. Ngược lại, nhiều người vào cuộc với tâm thế biết trước là sẽ có lúc “tới công chuyện” – thua lỗ, sai lầm, thậm chí trả học phí rất đắt. Nhưng khác ở chỗ, họ chấp nhận điều đó như một phần của quá trình,” anh nói.

Trong một thị trường biến động khắc nghiệt như tài sản số, rủi ro với Gen Z không còn là khái niệm mơ hồ, mà là thứ có thể gọi tên, đo lường và quản trị. Và chính việc dám bước vào cuộc chơi với sự chuẩn bị đó – thay vì đứng ngoài chờ an toàn tuyệt đối – đang định hình nên một thế hệ nhà đầu tư sẵn sàng thử, sẵn sàng sai và sẵn sàng làm lại, mà nói theo cách của họ: đã chơi là xác định “tới công chuyện”.

Khát vọng đổi mới

Ở tầng sâu hơn, tài sản số đang buộc Gen Z và rộng hơn là toàn bộ thị trường, phải đặt lại những câu hỏi căn bản về tài sản, quyền sở hữu và niềm tin. Khi bước qua giai đoạn “mua gì – bán khi nào”, ngày càng nhiều người trẻ bắt đầu truy vấn những nền tảng vốn từng được xem là hiển nhiên trong hệ thống tài chính truyền thống: ai thực sự nắm quyền kiểm soát tài sản, dữ liệu được sở hữu bởi cá nhân hay trung gian, và niềm tin được đặt vào con người hay vào cơ chế.

“Điều quan trọng nhất không phải là token tăng hay giảm, mà là việc tài sản số buộc con người phải tự hỏi: ai thực sự sở hữu tài sản, ai kiểm soát dữ liệu, và niềm tin đến từ đâu – trung gian hay mã nguồn?”, anh Trần D. L. đặt vấn đề.

Từ góc nhìn này, tác động dài hạn của tài sản số không nằm ở vốn hóa thị trường hay số lượng triệu phú crypto, mà ở sự dịch chuyển về nhận thức. Đó là quá trình chuyển từ phụ thuộc sang tự chủ, từ mô hình tập trung sang phân tán, từ niềm tin cảm tính sang niềm tin được thiết kế bằng thuật toán và các cơ chế minh bạch.

“Trong 20–30 năm tới, chính những người trẻ đang miệt mài với blockchain hôm nay sẽ trở thành những người hoạch định chính sách và điều hành doanh nghiệp,” anh Trần D. L. nhận định. “Họ không chỉ tham gia thị trường, mà đang đặt nền móng cho một hệ thống tài chính mới, nơi quyền tự chủ và khả năng kiểm chứng được coi trọng hơn niềm tin tuyệt đối vào các trung gian.”

Theo anh D. L., Gen Z có thể chưa phải thế hệ nắm quyền quyết định trong hệ thống tài chính toàn cầu ở thời điểm hiện tại. Nhưng họ là thế hệ đầu tiên lớn lên cùng công nghệ số, va chạm sớm với rủi ro và buộc phải tự hình thành hệ quy chiếu cho niềm tin của chính mình. Và trong một thế giới mà công nghệ thay đổi nhanh hơn cả các quy tắc, có lẽ điều quan trọng không phải là dự đoán chính xác Gen Z sẽ đi đến đâu, mà là hiểu vì sao họ sẵn sàng chấp nhận trả giá để đổi mới.

Đồng quan điểm, anh Trịnh Hoàng Hưng cho hay, quá trình va chạm và trả giá sẽ dần phân hóa vai trò của Gen Z trong hệ sinh thái tài sản số. Có người tiếp tục đầu tư, có người chuyển sang xây dựng sản phẩm, có người đi sâu vào công nghệ và hạ tầng. Điểm chung là họ không đứng ngoài, mà tìm cách tham gia vào chuỗi giá trị dài hạn của thị trường. Điểm chung là họ không đứng ngoài cuộc.

Anh Hưng cũng cho rằng, Gen Z chính là thế hệ trụ cột của thị trường tài sản số – vừa là người tham gia sớm, vừa là lực lượng kiến tạo tương lai. Khi các thế hệ trước gặp rào cản về công nghệ, Gen Z là nhóm dễ tiếp cận, hiểu và ứng dụng công nghệ mới nhất. Điều này đặc biệt quan trọng khi thị trường dần bước vào giai đoạn cần sự ổn định, tuân thủ và quản trị dài hạn.

“Trong 10–20 năm tới, khi thị trường ổn định, chính Gen Z sẽ là thế hệ dẫn dắt, truyền lại kiến thức cho thế hệ sau và tham gia vào quá trình hoạch định chính sách,” anh nói.

Về Việt Nam, anh Hưng kỳ vọng sự hình thành của những doanh nghiệp tài sản số hoạt động minh bạch, tuân thủ pháp luật và có tiếng nói trên thị trường. Những thử nghiệm ban đầu như sandbox công nghệ tại Đà Nẵng hay định hướng xây dựng trung tâm tài chính quốc tế được xem là tín hiệu tích cực, đặt nền móng cho sự phát triển dài hạn của ngành.

“Chỉ cần có một doanh nghiệp làm đúng, làm sạch và thành công, đó sẽ là điểm tựa cho cả ngành,” anh nói. Theo đó, khung pháp lý hiện nay chưa phải rào cản lớn với Gen Z, vấn đề chủ yếu là thị trường chưa đủ hấp dẫn. Khi tiềm năng đủ lớn, giống như lập trình trước đây, người trẻ sẽ tự tìm đến và học rất nhanh.