Hồi sinh di sản Hà Nội: Vàng son cũ, cách kể mới

Có thời, di sản ấy từng là trung tâm của sinh hoạt cộng đồng, là nơi ký ức và niềm tin được gìn giữ. Rồi trong nhịp sống hiện đại, không ít giá trị xưa dần mờ nhạt. Hôm nay, bằng những hành trình di sản được số hóa, Hà Nội đang tìm cách kể lại câu chuyện vàng son ấy theo một cách mới - để quá khứ không chỉ được nhớ đến, mà tiếp tục sống cùng hiện tại.

Khi di sản là nhịp sống của cộng đồng

Trong ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội, di sản không phải là khái niệm trừu tượng hay những điểm tham quan được khoanh tròn trên bản đồ du lịch. Di sản từng hiện diện rất đời thường, gắn chặt với sinh hoạt cộng đồng, với nhịp sống làng xã và đô thị cổ.

Thăng Long - Hà Nội, trong suốt chiều dài lịch sử, là nơi hội tụ của nhiều lớp văn hóa. Những ngôi đền thuộc Tứ Trấn trấn giữ bốn hướng kinh thành từng mang ý nghĩa bảo vệ long mạch, che chở cho kinh đô.

Ở một Hà Nội xưa, di sản không đứng yên mà “sống” cùng con người. Những câu chuyện lịch sử, những truyền thuyết, những phong tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng lời kể, bằng nghi lễ, bằng sự hiện diện thường xuyên trong đời sống cộng đồng. Người ta không cần bảng thuyết minh hay hướng dẫn viên để hiểu về ngôi đình đầu làng, bởi chính họ là một phần của di sản ấy.

Thế nhưng, cùng với quá trình đô thị hóa nhanh chóng, nhịp sống hiện đại dần làm thay đổi mối quan hệ giữa con người và di sản. Nhiều không gian văn hóa bị thu hẹp, nhiều giá trị tinh thần không còn giữ vị trí trung tâm trong đời sống cộng đồng. Đình, đền, chùa vẫn còn đó, nhưng không ít nơi trở nên quen mà lạ - người ta đi qua hàng ngày nhưng ít khi dừng lại để hiểu câu chuyện phía sau những mái ngói rêu phong.

Với lớp trẻ, di sản đôi khi chỉ là “địa điểm check-in” hoặc một phần của bài học lịch sử trên sách vở. Với du khách, đặc biệt là du khách quốc tế, Hà Nội hấp dẫn bởi vẻ cổ kính, nhưng việc tiếp cận chiều sâu văn hóa vẫn còn nhiều hạn chế. Di sản đứng trước nguy cơ tồn tại chủ yếu ở hình thức, thiếu sức sống trong đời sống hiện đại.

Chính trong bối cảnh ấy, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để bảo tồn di sản, mà còn là làm sao để di sản tiếp tục được kể, được hiểu và được sống cùng con người hôm nay.

Ký ức được đánh thức bằng cách kể mới

Không quay lưng với quá khứ, Hà Nội đang tìm cách nối dài ký ức di sản bằng những phương thức phù hợp với thời đại. Chương trình “Hành trình du lịch di sản Hà Nội” do Bộ Châu Âu và Ngoại giao Pháp tài trợ, được xây dựng và số hóa gần đây có thể xem là một nỗ lực như vậy - nơi công nghệ không đóng vai trò thay thế, mà trở thành chiếc cầu nối giữa xưa và nay.

Thay vì tiếp cận di sản theo cách rời rạc, các hành trình di sản được thiết kế theo chủ đề, tạo thành những tuyến khám phá liền mạch: từ hệ thống Tứ Trấn trấn giữ kinh thành, đến các đền Mẫu gắn với tín ngưỡng dân gian; từ những đình Tổ nghề lưu giữ ký ức về các làng nghề truyền thống, đến các ngôi chùa phản ánh dòng chảy Phật giáo trong đời sống Thăng Long - Hà Nội.

Điểm khác biệt nằm ở cách kể. Đại sứ Pháp tại Việt Nam Olivier Brochet chia sẻ, giá trị lớn nhất của các ứng dụng di sản nằm ở khả năng giúp người dân, đặc biệt là giới trẻ, thiết lập lại mối liên hệ gần gũi với không gian sống của chính mình. Khi di chuyển trong thành phố, mỗi con phố, mỗi ngôi chùa cổ, một biệt thự kiến trúc hay một địa điểm lịch sử không còn là những công trình vô danh, mà trở thành những “điểm kể chuyện”.

Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, người dùng có thể biết được nguồn gốc, niên đại và những dấu mốc lịch sử gắn với công trình đó, từ đó cảm nhận Hà Nội không chỉ bằng mắt nhìn, mà bằng chiều sâu của ký ức và lịch sử.

Đại sứ cũng cho rằng, việc ứng dụng công nghệ số, đặc biệt là hệ thống mã QR kết hợp bản đồ tương tác, đang tạo ra bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận di sản đô thị. Thông tin được trình bày một cách trực quan, sinh động và dễ tiếp cận, giúp Hà Nội từng bước khẳng định vai trò tiên phong trong khu vực châu Á về số hóa dữ liệu di sản, đồng thời mở ra cơ hội để công chúng trong nước và quốc tế khám phá Thủ đô theo một cách hoàn toàn mới.

Trả lời Tạp chí Đầu tư Tài chính, TS. Nguyễn Thị Hiệp - chuyên gia kỹ thuật quốc tế và chủ nhiệm khoa học, trưởng nhóm của dự án cho biết, trong vòng hơn một năm nhiều năm, nhóm chuyên gia đã hướng dẫn sinh viên, cùng tiến hành khảo sát thực tế hơn một trăm di tích cổ trên địa bàn Hà Nội, đồng thời khai thác một khối lượng lớn tư liệu lịch sử bằng tiếng Pháp, Hán - Nôm và tiếng Việt vốn nằm rải rác trong các kho lưu trữ. Những tư liệu này được hệ thống hóa, phân tích và “đánh thức”, trở thành nền tảng khoa học để tái hiện từng di tích một cách đầy đủ và có chiều sâu. Trên cơ sở đó, mỗi di tích không chỉ được ghi nhận như một điểm đến, mà được xây dựng thành một hồ sơ khoa học hoàn chỉnh, tích hợp trên bản đồ điện tử và ứng dụng H-Heritage.

Việc xây dựng hệ thống website và ứng dụng di động tích hợp mã QR giúp công chúng trong nước và quốc tế tiếp cận thông tin về di sản Hà Nội một cách thuận tiện, linh hoạt. Đây là một công cụ đa năng, đa ngôn ngữ không chỉ dành cho khách du lịch mà còn là một công cụ dành cho hướng dẫn viên du lịch, một công cụ giáo dục dành cho giáo viên, giảng viên, cho các hoạt động ngoại khoá của học sinh, sinh viên, và cũng là nơi tích hợp tư liệu mà các nhà nghiên cứu có thể khai thác.

“Số hóa không làm mất đi cái ‘hồn’ của di sản, mà ngược lại, nếu nó được sử dụng như một phương tiện chỉ dẫn dắt, sẽ làm phong phú thêm cho di sản, giúp người tham quan hiểu sâu hơn về lịch sử, tín ngưỡng và bối cảnh văn hóa của từng không gian. Đây cũng là hướng đi cần thiết để di sản Hà Nội không chỉ được bảo tồn về mặt vật chất, mà còn được tiếp nối trong ký ức và đời sống tinh thần của các thế hệ hôm nay và mai sau”, TS. Nguyễn Thị Hiệp chia sẻ.

Tất nhiên, số hóa không phải là “đũa thần”. Di sản chỉ thực sự sống khi có sự trân trọng từ con người. Công nghệ, nếu thiếu chiều sâu văn hóa và nghiên cứu nghiêm túc, có thể khiến di sản bị đơn giản hóa. Nhưng khi được triển khai như một phương tiện kể chuyện, với tinh thần tôn trọng lịch sử, công nghệ lại mở ra cơ hội để di sản bước vào đời sống đương đại một cách tự nhiên.

Mùa xuân, trong ý nghĩa sâu xa, luôn là thời khắc của sự khởi đầu và hồi sinh. Việc đánh thức di sản Hà Nội bằng những cách kể mới cũng chính là một mùa xuân như thế - nơi ký ức vàng son không nằm yên trong quá khứ, mà tiếp tục đồng hành cùng thành phố trên con đường phía trước.