Matcha 'lên ngôi', Nhật Bản bối rối trước nguy cơ thiếu nguồn cung

"Cơn sốt" matcha lan ra toàn cầu

Dọc theo con phố Rue Sainte-Anne ở Paris (Pháp) - địa điểm nổi tiếng với các quán cà phê châu Á, hàng trăm du khách xếp hàng dài để chờ được thưởng thức những cốc latte, kem hoặc bánh ngọt được làm từ loại nguyên liệu đặc biệt được gọi là matcha. Đây loại bột xay mịn có vị hơi đắng, làm từ trà xanh, theo truyền thống được sử dụng trong các nghi lễ trà đạo của Nhật Bản.

Matcha có dạng bột và được làm từ lá trà xanh Nhật Bản xay mịn. Điểm khác biệt của nó so với trà xanh thông thường là những cây mà matcha được thu hoạch được che bóng trong nhiều tuần trước khi thu hoạch vào mỗi mùa xuân. Sau khi hái, lá trà được hấp, sấy khô và sau đó nghiền thành bột, đây là thứ được sử dụng để pha trà hoặc latte.

Sản phẩm này rất giàu chất chống oxy hóa, giúp bảo vệ chống lại tổn thương tế bào. Matcha có vị hơi đắng với một chút ngọt. Nó cũng chứa một lượng caffeine tốt — lên đến 176 miligam trong một cốc, tùy thuộc vào nồng độ. Để so sánh, một tách cà phê có khoảng 100 miligam caffeine.

Tại vùng Uji, Kyoto của Nhật Bản - một thị trấn nổi tiếng với mối liên hệ lịch sử sâu sắc với ngành thương mại matcha, sau những năm khó khăn vì đại dịch Covid-19, các doanh nghiệp đang thu được nhiều lợi nhuận nhờ sản phẩm này.

Bên trong các cửa hàng, nhiều du khách chen chúc ở quầy thu ngân, mua những lon và hộp nhỏ. Giá dao động từ khoảng 1.000 Yên (khoảng 7 USD) cho một hộp chỉ chứa vài chục gram đến hơn 10.000 Yên cho các loại cao cấp.

Shiori Yuen, người đứng đầu bộ phận nước ngoài của một công ty trà có trụ sở tại Uji, chia sẻ rằng đơn đặt hàng matcha thậm chí còn tăng mạnh ở những thị trường tương đối mới tại Trung Đông và châu Phi.

Mặc dù đồ ngọt hương matcha từ lâu đã là món ăn được khách du lịch ưa chuộng, nhưng trà bột matcha, vốn nổi tiếng với nhiều lợi ích cho sức khỏe, hiện đang ngày càng trở nên phổ biến trên toàn cầu.

Cơn sốt này đã lan rộng kể từ cuối năm 2024 và được thúc đẩy bởi phương tiện truyền thông xã hội, nơi quảng bá nó như một sự thay thế lành mạnh hơn cho cà phê; trên Instagram, hashtag #matcha có 8,6 triệu bài đăng.

Magic Matcha của R'heal, matcha latte từ PerfectTed, hay matcha latte của Drink Me Chai là một vài trong vô vàn những sản phẩm liên quan tới matcha được ra mắt trong thời gian gần đây. Trong khi đó, nhiều "ông lớn" trong ngành F&B như Starbucks, Nestlé, Nespresso cũng quyết liệt nhập cuộc với loại nguyên liệu này.

Tờ Japan Times đưa tin rằng nhiều chuyên gia trong ngành tin rằng sự gia tăng của matcha trên toàn cầu là do hai yếu tố: nhận thức ngày càng tăng về lợi ích sức khỏe của loại đồ uống giàu chất chống oxy hóa này, cũng như mức độ hiển thị ngày càng tăng của nó trên mạng xã hội.

Theo Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản (MAFF), sản lượng matcha đã tăng từ 1.471 tấn lên 4.176 tấn (tăng khoảng 185%) từ năm 2010 đến năm 2023.

MAFF cũng tuyên bố rằng hơn một nửa lượng matcha được sản xuất tại Nhật Bản hiện được xuất khẩu ra quốc tế. Năm 2024, giá trị xuất khẩu trà xanh của Nhật Bản, bao gồm cả matcha, đạt mức cao nhất mọi thời đại là 36,4 tỷ yên (244 triệu USD), tăng khoảng 25% so với năm trước.

Theo Grand View Research, giá trị thị trường matcha toàn cầu hiện là 4,3 tỷ USD và dự kiến CAGR là 7,9%.

Nỗi lo thiếu nguồn cung

Tuy nhiên, nhu cầu toàn cầu đối với mọi thứ liên quan đến matcha lại là con dao hai lưỡi. Các báo cáo về tình trạng thiếu hụt đã xuất hiện vào mùa thu năm 2024, khiến các công ty trà ở Kyoto phải áp đặt giới hạn mua chưa từng có đối với loại bột này, vốn đã được tiêu thụ ở Nhật Bản từ thế kỷ XII sau khi được các nhà sư Phật giáo từ Trung Quốc giới thiệu.

Tháng 12/2024, Ippodo, một nhà sản xuất nổi tiếng đến từ Kyoto, Nhật Bản, thông báo trên trang web của mình rằng chỉ được phép bán một sản phẩm cho mỗi đơn hàng do nhu cầu "bùng nổ" vượt quá mọi kỳ vọng. Trên trang web của một nhà sản xuất nổi tiếng khác, Marukyu Koyamaen, tình hình cũng tương tự: Hầu hết các sản phẩm đều hết hàng.

Tại Creamy Daily, một quán cà phê nhỏ trên phố Rue Sainte-Anne (Pháp), áp lực từ các nhà cung cấp Nhật Bản cũng rất rõ ràng. Để phục vụ 300 khách hàng mỗi ngày, Zhu, người đồng sáng lập cơ sở này, đã phái đặt hàng trước hàng tháng.

"Nhưng hiện tại, thời gian giao hàng là khoảng hai đến ba tháng. Các nhà cung cấp thậm chí còn khuyên chúng tôi nên đặt hàng với số lượng lớn hơn trong trường hợp họ không thể giao hàng đúng hẹn", cô Zhu nói.

Nhu cầu tăng cao ở châu Âu, Mỹ và Úc cũng thúc đẩy cảnh báo về tình trạng thiếu hụt hơn nữa trong năm nay.

Arthur Tong, người đồng sáng lập công ty cung cấp trà Tea Craft tại Sydney, cho biết mặc dù tình trạng thiếu hụt chủ yếu ảnh hưởng đến loại matcha chất lượng cao được sử dụng trong nhiều quán cà phê, nhưng nó cũng có thể bắt đầu lan sang các loại trà chất lượng thấp hơn.

Ông chia sẻ: “Sự thiếu hụt chủ yếu nằm ở các loại latte hữu cơ, nhưng theo thời gian, khi mọi người tìm kiếm các lựa chọn thay thế, các loại cà phê chất lượng cao, thấp và không hữu cơ cũng có thể bị ảnh hưởng”.

Bài toán sản lượng và nhân lực

Chuỗi cung ứng tinh tế của matcha là một phần nguyên nhân gây ra tình trạng thiếu hụt. Bột trà được làm từ lá trà trồng dưới bóng râm, được gọi là tencha, thường được thu hoạch một lần một năm vào mùa xuân (từ tháng 4 tới tháng 5).

Để đáp ứng nhu cầu toàn cầu, chính phủ đang xem xét các biện pháp khuyến khích nhiều nông dân chuyển hướng sản xuất sang tencha thay vì các loại trà xanh khác. Hiệp hội trà Nhật Bản toàn cầu cũng cho biết tình hình đang dần được cải thiện - ít nhất là tạm thời - với vụ thu hoạch matcha đang diễn ra.

Hiệp hội lưu ý rằng matcha, chỉ có thể được làm từ lá trà thu hoạch vào mùa xuân, vốn khan hiếm, vì vậy thực tế là nguồn cung đang cạn kiệt sau mùa đông không hoàn toàn là hiện tượng bất thường.

Hiệp hội cũng lưu ý rằng, không giống như các loại trà khác, tencha phải được nghiền thành bột mịn, do đó sẽ mất thời gian hơn. Nhu cầu tăng vọt với matcha có thể khiến các cơ sở nghiền tencha "ngợp" trong thời gian đầu, nhưng có thể sẽ cải thiện dần.

Mặc dù sản lượng tencha đang tăng lên, nhưng ngành công nghiệp trà của Nhật Bản nói chung đang phải vật lộn với tình trạng dân số già hóa và thiếu người kế nhiệm sẵn sàng tiếp quản. Đây là một thách thức khác cho chuỗi cung ứng.

Dữ liệu của MAFF cho thấy từ hơn 53.000 nông dân vào năm 2000, con số này đã giảm xuống chỉ còn 12.353 vào năm 2020. Nhiều người trồng trà đang già đi và thường không có ai thuộc thế hệ trẻ muốn tiếp quản, dẫn đến một số trang trại trà bị bỏ hoang.

Đối với nhiều nông dân còn lại, việc chuyển từ sản xuất trà lá rời sang sản xuất matcha là một rủi ro kinh doanh. Họ sẽ phải học cách làm việc với các giống cây trà mới tốt nhất cho tencha, và thiết bị chế biến matcha mới rất đắt. Nếu sự quan tâm của thế giới đối với matcha chỉ là xu hướng ngắn hạn, họ có thể sẽ phải chịu khoản lỗ lớn sau những khoản đầu tư đó.