Quản lý thị trường vàng trên thế giới và những gợi ý cho Việt Nam

Trong hơn một thập kỷ qua, Việt Nam chủ yếu quản lý thị trường vàng theo hướng kiểm soát chặt chẽ, với độc quyền thương hiệu vàng miếng SJC của nhà nước, kiểm soát nhập khẩu vàng nguyên liệu và yêu cầu giấy phép cho sản xuất – kinh doanh.

Tuy nhiên, những chuyển biến gần đây cho thấy thị trường đang chuẩn bị cho những bước chuyển tiếp theo phù hợp hơn.

Tham khảo phương thức quản lý thị trường vàng của các nền kinh tế lớn cho thấy có cách tiếp cận khác nhau. Mục đích cao nhất là để thị trường vận hành theo cơ chế cạnh tranh, nhưng kết hợp với hệ thống giám sát chặt chẽ, minh bạch hóa giao dịch và áp dụng công nghệ số vào kiểm soát dòng tiền.

Thế giới quản lý thị trường vàng ra sao?

Thái Lan: Siết chặt quản lý thị trường vàng bằng cơ chế liên ngành: Tính đến năm 2023, Thái Lan là quốc gia dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về trữ lượng vàng dự trữ, đạt mức 244,2 tấn. Nhằm đảm bảo tính ổn định cho thị trường vàng trong nước, chính phủ nước này triển khai một hệ thống giám sát liên ngành với chức năng rõ ràng cho từng cơ quan.

Theo đó, Bộ Thương mại Thái Lan phụ trách kiểm soát và cấp phép cho hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp và cửa hàng vàng. Các tập đoàn có nhu cầu xuất nhập khẩu vàng phải thực hiện thủ tục đăng ký bổ sung với Cục Thuế và Cục Hải quan Thái Lan. Một điều kiện quan trọng để các hoạt động này diễn ra thuận lợi là doanh nghiệp cần trở thành thành viên của Hiệp hội Buôn bán vàng Thái Lan – tổ chức đầu mối đóng vai trò cầu nối chính sách giữa khu vực tư nhân và chính phủ.

Ngoài ra, các giao dịch vàng không có hình thức vật chất được quy định thực hiện thông qua hợp đồng tương lai tại Sở Giao dịch tương lai Thái Lan. Đáng chú ý, quốc gia này miễn thuế cho toàn bộ các hoạt động xuất nhập khẩu liên quan đến vàng trang sức và vàng miếng.

Singapore: Mở cửa tự do, kiểm soát bằng chuẩn mực quốc tế và công nghệ: Singapore là một trong những trung tâm vàng lớn của thế giới. Kể từ năm 2012, quốc gia này đã miễn thuế hàng hóa và dịch vụ (GST) đối với vàng đầu tư, nhằm thu hút nhà đầu tư và doanh nghiệp.

Thị trường vàng Singapore hoạt động theo hướng mở hoàn toàn: không có giới hạn nào về việc nắm giữ, mua bán hoặc xuất – nhập vàng. Tuy nhiên, các doanh nghiệp kinh doanh kim loại quý buộc phải đăng ký với Cơ quan quản lý tiền tệ Singapore (MAS) và tuân thủ chặt chẽ Luật phòng chống rửa tiền.

Các giao dịch giá trị lớn đều được lưu trữ, báo cáo, và giám sát tự động qua nền tảng kỹ thuật số. MAS yêu cầu doanh nghiệp áp dụng công nghệ định danh khách hàng (e-KYC), phân loại rủi ro và theo dõi giao dịch bất thường theo thời gian thực.

Thụy Sĩ: Kiểm soát xuất xứ và minh bạch chuỗi cung ứng: Thụy Sĩ không chỉ là trung tâm tài chính mà còn là nơi tinh luyện tới 70% vàng của thế giới. Tuy nhiên, nước này không quản lý thị trường theo cách cứng nhắc mà chú trọng tính minh bạch chuỗi cung ứng và kiểm soát chất lượng.

Một điểm đáng học hỏi là Thụy Sĩ yêu cầu các nhà tinh luyện vàng phải công bố thông tin nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện khai thác, và các tiêu chuẩn môi trường – xã hội đi kèm. Điều này nhằm ngăn chặn vàng “bẩn” từ khu vực xung đột hoặc khai thác bất hợp pháp.

Các ngân hàng và doanh nghiệp kinh doanh vàng tại Thụy Sĩ cũng chịu sự giám sát của Cơ quan Giám sát Thị trường Tài chính (FINMA), với các quy định rất nghiêm về phòng chống rửa tiền, tuân thủ FATF và EU.

Ấn Độ: Cởi mở dần nhưng giám sát vẫn là thách thức: Ấn Độ là một trong những quốc gia tiêu thụ vàng lớn nhất thế giới, với khoảng 600 – 700 tấn vàng được nhập khẩu mỗi năm. Tuy nhiên, nước này cũng là một ví dụ điển hình cho thấy sự khó khăn trong quản lý một thị trường có truyền thống gắn liền với vàng vật chất và giao dịch không chính thức.

Để kiểm soát tốt hơn, Chính phủ Ấn Độ đã thực hiện nhiều cải cách trong thập niên qua như: áp thuế nhập khẩu, giới hạn mua bán tiền mặt trên 200.000 rupee, yêu cầu khai báo PAN (mã số thuế) cho các giao dịch vàng lớn, và thúc đẩy mô hình vàng tài khoản (Gold Monetization Scheme).

Tuy vậy, tình trạng “vàng đen” – vàng không khai báo hoặc lậu – vẫn là một thách thức. Đây là điều Việt Nam cũng cần lưu ý trong bối cảnh các thương hiệu lớn bị điều tra về hành vi không báo cáo giao dịch lớn hoặc báo cáo sai lệch.

Trung Quốc: Kiểm soát chặt từ ngân hàng trung ương và thúc đẩy số hóa: Trung Quốc là quốc gia khai thác và tiêu thụ vàng lớn nhất thế giới. Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBoC) kiểm soát chặt chẽ hoạt động nhập khẩu vàng nguyên liệu – chỉ cấp phép cho một số ngân hàng và doanh nghiệp quốc doanh.

Tuy nhiên, trong nội địa, thị trường vàng bán lẻ được mở cửa cho hàng trăm thương hiệu hoạt động cạnh tranh. Đặc biệt, Trung Quốc đẩy mạnh giao dịch vàng thông qua sàn Thượng Hải (Shanghai Gold Exchange) – một nền tảng kỹ thuật số được quản lý tập trung, giúp PBoC giám sát được toàn bộ giao dịch.

Kinh nghiệm từ Trung Quốc là sự kết hợp giữa kiểm soát nhà nước đối với đầu vào và hạ tầng công nghệ số cho đầu ra.

Những gợi ý cho Việt Nam trong quản lý thị trường vàng

Từ kinh nghiệm quốc tế, theo các chuyên gia tài chính, Việt Nam có thể rút ra ba định hướng quan trọng nhằm xây dựng thị trường vàng minh bạch và hiện đại hơn.

Thứ nhất, cần minh bạch hóa chuỗi cung ứng vàng, trong đó yêu cầu các doanh nghiệp kinh doanh vàng công bố rõ ràng nguồn gốc nguyên liệu, xuất xứ vàng miếng, và quy trình tinh luyện. Việc này không chỉ giúp tránh tình trạng trộn lẫn vàng không rõ nguồn gốc – vốn là lỗ hổng dễ bị lợi dụng để rửa tiền – mà còn tiệm cận các chuẩn mực quốc tế về minh bạch tài chính.

Thứ hai, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ vào kiểm soát giao dịch vàng, thông qua việc triển khai hệ thống định danh khách hàng điện tử (e-KYC), lưu trữ thông tin giao dịch giá trị lớn, và sử dụng nền tảng kỹ thuật số để phát hiện hành vi bất thường.

Theo khuyến nghị từ Nhóm Đặc nhiệm Hành động Tài chính (FATF), các quốc gia nên "giám sát hoạt động kinh doanh vàng như một lĩnh vực tài chính có rủi ro rửa tiền cao", và điều đó đòi hỏi hạ tầng công nghệ tương thích với hệ thống báo cáo tự động, điều mà nhiều quốc gia châu Âu và Singapore đã áp dụng hiệu quả.

Cuối cùng, một vấn đề then chốt là tách biệt vai trò quản lý nhà nước và chức năng doanh nghiệp trong thị trường vàng. Tuy nhiên, trong mọi truòng hợp thì sự quản lý chặt chẽ của nhà nước từ nguồn cung, chất lượng, thiết lập hệ thóng giao dịch và báo cáo chặt chẽ, minh bạch và nền tảng quan trọng cho sự ổn định của thị trường.

TS. Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính – ngân hàng, nhận định: “Chức năng kiểm soát thị trường và chức năng kinh doanh vàng nên được tách bạch rõ ràng. Việt Nam có thể xem xét mô hình mở cửa cạnh tranh có kiểm soát, như Trung Quốc với sàn vàng Thượng Hải hoặc Singapore với hệ thống đăng ký doanh nghiệp kinh doanh vàng theo chuẩn AML/CFT.

Trong bối cảnh thị trường vàng trong nước đang chịu nhiều sức ép về niềm tin và quản lý, đây là thời điểm phù hợp để thực hiện những cải cách, hướng tới một thị trường vàng vận hành minh bạch, hiệu quả và tiệm cận các chuẩn mực toàn cầu.