Quản lý tiền điện tử: Nơi ngặt nghèo, nơi tự do phát triển

Tiền điện tử - xu thế toàn cầu

Theo các nguồn cập nhật từ CoinGecko và BitcoinVN News, tổng giá trị thị trường tiền điện tử biến động liên tục. Vào cuối năm 2025, tổng giá trị thị trường tiền điện tử dao động quanh mức 3 nghìn tỷ USD (3,0 - 3,3 nghìn tỷ USD), với Bitcoin (BTC) và Ethereum (ETH) chiếm phần lớn. Bitcoin chiếm ưu thế khoảng 57-59% thị phần vốn hóa, còn các Stablecoin chiếm khoảng 10%.

Tiền điện tử gắn liền với công nghệ blockchain và là một phần của cuộc cách mạng công nghệ số toàn cầu. Nó cũng gắn với các các xu thế về đổi mới tài chính, hình thành tài chính phi tập trung (DeFi) cho vay, cho mượn và thanh toán nhanh chóng, rẻ hơn dịch vụ truyền thống.

Tiền điện tử cũng có tiềm năng lớn về kinh tế. Nhiều quốc gia và tập đoàn lớn chấp nhận, tạo ra thị trường tài sản số khổng lồ, thu hút đầu tư. Điều này đặc biệt có ý nghĩ khi tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế số của Việt Nam hiện đang nằm trong những nước dẫn đầu trong khu vực và Việt Nam có tỉ lệ sở hữu tài sản số cao.

Một nền kinh tế số chắc chắn đòi hỏi một phương tiện thanh toán mới. Sự xuất hiện của đồng tiền điện tử, tiền kỹ thuật số, phi tập trung (decentralized), hoạt động bằng mật mã (cryptography), với công nghệ dựa trên blockchain, sổ cái phân tán, ghi lại mọi giao dịch một cách công khai, an toàn là một xu thế hỗ trợ đắc lực cho sự phát triển của nền kinh tế số.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với nền kinh tế Việt Nam khi nền kinh tế đặt mục tiêu đến năm 2030 là đạt quy mô kinh tế số ít nhất 30% GDP. Sự phát triển lành mạnh, an toàn của đồng tiền kỹ thuật số, tiền điện tử sẽ đóng góp trực tiếp cho nền phát triển nói chung và kinh tế số nói riêng của nền kinh tế Việt Nam. Trên toàn cầu, các nền kinh tế có các cách tiếp cận khác nhau trong việc quản lý đồng tiền kỹ thuật số với các chinh sách khác nhau, từ cấm hoàn toàn đến hợp pháp hóa hoàn toàn, với nhiều quốc gia loay hoay ở giữa.

Từ quy định ngặt nghèo hoặc không rõ ràng

Một số nền kinh tế đã có lập trường cứng rắn đối với tiền điện tử. Các nền kinh tế này viện dẫn những lo ngại về mối đe dọa đối với sự ổn định tài chính, dòng tiền bất hợp pháp và mức tiêu thụ năng lượng khổng lồ của việc khai thác tiền điện tử - quá trình xác thực các giao dịch tiền điện tử, đòi hỏi sức mạnh tính toán khổng lồ.

Chính phủ tại các nền kinh tế này đã cố gắng ngăn chặn hầu hết hoặc tất cả các hoạt động tiền điện tử. Là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, Trung Quốc là một trong những ví dụ nổi bật nhất về các quốc gia quản lý ngặt nghèo tiền điện tử, tiền số. Tháng 9/2021, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc tuyên bố tất cả các giao dịch tiền điện tử là bất hợp pháp, viện dẫn những lo ngại về rủi ro tài chính, việc chảy vốn ra nước ngoài và mức tiêu thụ năng lượng cao của các hoạt động khai thác tiền điện tử.

Những người tham gia giao dịch tiền điện tử bất hợp pháp có thể bị phạt tiền, bị tịch thu tài sản và phải đối mặt với các cáo buộc hình sự, đặc biệt là trong các trường hợp liên quan đến rửa tiền hoặc gian lận. Chính quyền đã thực thi lệnh cấm bằng cách tiến hành các cuộc đột kích của cảnh sát, đóng cửa các sàn giao dịch tiền điện tử và kiểm duyệt nội dung liên quan đến tiền điện tử trên internet.

Tuy nhiên, các giao dịch ngầm vẫn diễn ra. Theo dữ liệu mới nhất do Triple-A, một công ty thanh toán toàn cầu, công bố, năm 2023 ước tính có ít nhất 60 triệu người ở Trung Quốc sở hữu tiền điện tử. Mặc dù Trung Quốc đã siết chặt kiểm soát các loại tiền điện tử tư nhân, nhưng nước này đã ra mắt đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương, được gọi là nhân dân tệ kỹ thuật số vào năm 2019 và đã xây dựng một nền tảng chi phí thấp cho các nhà phát triển để tạo ra các ứng dụng sử dụng công nghệ blockchain — sổ cái phân tán phi tập trung — được gọi là Mạng lưới Dịch vụ dựa trên Blockchain (BSN). Tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương, hay CBDC, là phiên bản kỹ thuật số của tiền tệ quốc gia, có giá trị tương đương với tiền pháp định — tiền do chính phủ phát hành như nhân dân tệ hoặc USD. Một số quốc gia không hoàn toàn cấm hoặc chấp nhận tiền điện tử.

Thay vào đó, các quy định của họ mơ hồ, thay đổi liên tục hoặc được thực thi không đồng đều. Điều này gây ra sự bối rối cho các doanh nghiệp, nhà đầu tư và người dùng khi cố gắng hiểu điều gì được phép và điều gì không. Tại Ấn Độ, các ngân hàng ban đầu bị cấm giao dịch tiền điện tử hay tiền số vào năm 2018, nhưng quyết định này đã bị Tòa án Tối cao nước này bãi bỏ vào năm 2020.

Hiện tại, các công ty tiền điện tử phải đăng ký với Cục Thông tin Tài chính thuộc Bộ Tài chính và tuân thủ các quy định chống rửa tiền, nhưng vẫn chưa có luật tiền điện tử toàn diện. Các dự luật được đề xuất, chẳng hạn như Dự luật về Tiền điện tử và Quy định về Tiền kỹ thuật số Chính thức, đã bị trì hoãn hoặc cuối cùng không được thông qua thành luật. Ấn Độ áp dụng thuế 30% đối với lợi nhuận từ tiền điện tử theo luật thuế thu nhập, nhưng chính phủ chưa làm rõ tình trạng pháp lý của tiền kỹ thuật số.

Tuy nhiên, bất chấp sự không chắc chắn về quy định, Ấn Độ vẫn là một trong những thị trường tiền điện tử phát triển nhanh nhất thế giới, với hàng triệu người dùng được thúc đẩy bởi sự mở rộng khả năng truy cập internet trong một dân số ngày càng am hiểu công nghệ. Giới đầu tư cho rằng cách tiếp cận chậm chạp và không rõ ràng của chính phủ đã cản trở sự đổi mới và không bảo vệ được người tiêu dùng.

Cho phép nhưng thận trọng

Quy định về Thị trường Tài sản Tiền điện tử (MiCA) của Liên minh Châu Âu chính thức có hiệu lực vào ngày 30/12/2024, tạo ra một bộ quy tắc thống nhất cho các công ty tiền điện tử trên khắp 27 quốc gia thành viên EU. Các quan chức của EU cho biết mục tiêu của luật này là làm cho thị trường dễ dự đoán hơn, ngăn chặn các công ty tìm kiếm các kẽ hở về pháp lý để lợi dụng và bảo vệ người tiêu dùng.

Theo MiCA, các công ty tiền điện tử phải có giấy phép hoạt động và các nhà phát hành stablecoin phải dự trữ đủ tiền để tương ứng với giá trị của các token kỹ thuật số mà họ phát hành. Bất kỳ ai ra mắt một token tiền điện tử mới cũng phải công bố một tài liệu chi tiết, được gọi là sách trắng, giải thích cách thức hoạt động và nêu rõ các rủi ro liên quan. Các công ty phải báo cáo về mức tiêu thụ năng lượng cần thiết để vận hành blockchain của họ.

MiCA cũng cố gắng ngăn chặn các công ty tiền điện tử nước ngoài âm thầm nhắm mục tiêu vào người dùng EU mà không tuân thủ luật pháp EU. Những người chỉ trích Quy định về Thị trường Tài sản Tiền điện tử (MiCA) đã cảnh báo rằng việc kiểm soát sự di chuyển của stablecoin qua biên giới rất khó khăn, có thể làm suy yếu tác động của luật này. Những người khác cho rằng các công ty khởi nghiệp tiền điện tử nhỏ có thể không đủ khả năng chi trả chi phí tuân thủ các quy định được đánh giá là khá chặt chẽ và ngặt nghèo này. Điều này có thể gây tổn hại đến sự đổi mới trong lĩnh vực tiền điện tử ở châu Âu. Tại Châu Á, Nhật Bản là một trong những quốc gia đầu tiên thiết lập các quy định cho tiền điện tử.

Cơ quan Dịch vụ Tài chính (FSA) của nước này giám sát các quy định về tiền điện tử, chủ yếu theo hai đạo luật: Đạo luật Dịch vụ Thanh toán và Đạo luật Giao dịch Công cụ Tài chính. Các sàn giao dịch tiền điện tử phải đăng ký với FSA, xác minh danh tính khách hàng (KYC) và tuân thủ các quy tắc chống rửa tiền. Họ cũng được yêu cầu báo cáo các giao dịch đáng ngờ cho các cơ quan chức năng.

Năm 2023, Nhật Bản ban hành các quy định mới về stablecoin, cho phép phát hành chỉ bởi các ngân hàng, công ty tín thác và nhà cung cấp dịch vụ thanh toán đã đăng ký có giấy phép. Các nhà phát hành này phải tuân thủ các quy định khác nhau tùy thuộc vào loại giấy phép họ nắm giữ. Năm 2025, Cơ quan Giám sát Tài chính Nhật Bản (FSA) đề xuất luật coi một số tài sản tiền điện tử là sản phẩm tài chính, trao cho các cơ quan quản lý nhiều quyền hơn để giải quyết giao dịch nội bộ và thao túng thị trường. Hiện tại, lợi nhuận của cá nhân từ việc bán tiền ảo ở Nhật Bản bị đánh thuế như thu nhập khác, nghĩa là họ phải chịu thuế suất lũy tiến có thể từ 15% đến 55%.

Đến công nhận hợp pháp và khuyến khích phát triển

Một số quốc gia đã đón nhận tiền điện tử, với hy vọng thu hút đầu tư bằng cách tự định vị mình là trung tâm đổi mới sáng tạo. Những quốc gia “thân thiện” với tiền điện tử này thường xây dựng luật pháp với sự tham vấn từ các bên trong ngành vốn mong mỏi về sự rõ ràng về mặt pháp lý.

Tại khu vực Trung Đông, các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) đặt mục tiêu thu hút ngành kinh doanh tiền điện tử bằng cách định vị mình là một trung tâm đổi mới cho các tài sản kỹ thuật số.

Từ năm 2018, quốc gia này đã ban hành luật để định nghĩa tài sản số, thiết lập các yêu cầu cấp phép và tiêu chuẩn chống rửa tiền. Chế độ quản lý của UAE được đánh giá là "nhiều tầng", với các quy định được phân chia giữa các cơ quan liên bang như Cơ quan Chứng khoán và Hàng hóa và Ngân hàng Trung ương, và các cơ quan cấp tiểu vương quốc, bao gồm Cơ quan Quản lý Tài sản ảo của Dubai (VARA) và Cơ quan Quản lý Dịch vụ Tài chính của Abu Dhabi (FSRA).

Tháng 2 năm 2023, UAE đã thành lập RAK Digital Assets Oasis, một “khu vực tự do” dành riêng cho các công ty sở hữu tài sản kỹ thuật số và tài sản ảo, quảng bá đây là khu vực đầu tiên thuộc loại này. UAE nổi tiếng với hàng chục “khu vực tự do” – những vùng lãnh thổ đặc biệt dành cho doanh nghiệp, nơi không có thuế và quy định tối thiểu.

Những khu vực này thường có các quy tắc và cơ quan quản lý riêng, thường được giám sát bởi các quan chức do hoàng gia bổ nhiệm và phần lớn được miễn trừ khỏi luật pháp rộng hơn của UAE. UAE không đánh thuế thu nhập cá nhân hoặc thuế lãi vốn đối với lợi nhuận từ giao dịch tiền điện tử, và một số hoạt động kinh doanh liên quan đến tiền điện tử được miễn thuế giá trị gia tăng (VAT).

Tại Nam Mỹ, năm 2021 El Salvador trở thành quốc gia đầu tiên chấp nhận bitcoin làm tiền tệ hợp pháp, bên cạnh đô la Mỹ (nền kinh tế của nước này sử dụng đô la Mỹ). Luật Bitcoin của quốc gia này yêu cầu các doanh nghiệp phải chấp nhận bitcoin làm phương thức thanh toán cho hàng hóa và dịch vụ, ngoại trừ những doanh nghiệp không có truy cập internet. Chính phủ El Salvador cũng đã ra mắt ví Chivo, tặng 30 đô la bitcoin cho công dân đăng ký. Họ đã nhiều lần mua bitcoin công khai và công bố kế hoạch xây dựng “Thành phố Bitcoin”, mà Tổng thống Nayib Bukele hứa hẹn sẽ “không có thuế thu nhập, mãi mãi”, cũng như không có thuế đối với tài sản, mua sắm công hoặc khí thải carbon dioxide.

Tuy nhiên, tác động của luật này khá trái chiều. Các cuộc khảo sát cho thấy lòng tin của công chúng vào kế hoạch của chính phủ còn thấp, và việc sử dụng bitcoin trong đời sống hàng ngày vẫn còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp và người dân vẫn tiếp tục dựa vào đồng đôla Mỹ, và hệ thống Chivo đã gặp nhiều vấn đề kỹ thuật.

Năm nay, chính phủ đã giảm đáng kể hiệu lực của luật quy định bitcoin là tiền tệ hợp pháp, và ngừng yêu cầu các doanh nghiệp chấp nhận nó như một phương thức thanh toán. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đã yêu cầu điều này như một phần của chương trình hỗ trợ tài chính trị giá 1,4 tỷ đô la dành cho quốc gia này.

Trước đó, IMF đã cảnh báo El Salvador về những rủi ro của tiền điện tử đối với sự ổn định tài chính, bảo vệ người tiêu dùng và tính minh bạch. Bất chấp điều đó, Chính phủ El Salvador vẫn tiếp tục thúc đẩy các chính sách ủng hộ tiền điện tử, cho rằng đó là một chiến lược để thu hút đầu tư và là con đường dẫn đến độc lập kinh tế.

Cần có khung pháp lý cho tiền điện tử của Việt Nam

Mặc dù tiềm ẩn nhiều rủi ro và chưa hợp pháp hóa tại Việt Nam, tiền điện tử là một xu thế toàn cầu không thể phủ nhận. Việt Nam đang đối mặt với việc cần có khung pháp lý rõ ràng để quản lý, giảm thiểu rủi ro và khai thác tiềm năng tích cực của tài sản số. Cách thức tiếp cận của các quốc gia và các nền kinh tế khác nhau cũng gợi ý những bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam. Ngày 09/09/2025, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP, chính thức triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam với thời gian thực hiện là 5 năm.

Vào ngày 14/06/2025, Quốc hội đã thông qua Luật Công nghiệp Công nghệ số, chính thức công nhận "tài sản số" và "tài sản mã hóa" là một dạng tài sản pháp lý. Đây là nền tảng luật pháp quan trọng nhất để đưa tài sản mã hóa ra khỏi "vùng xám" pháp lý tại Việt Nam. Luật này định nghĩa tài sản số là tài sản theo Bộ luật Dân sự, thể hiện dưới dạng dữ liệu số, sử dụng công nghệ để tạo lập, lưu trữ, chuyển giao.

Tuy nhiên, Luật này chưa công nhận tiền số, tiền mã hóa là phương tiện thanh toán, chỉ được dùng cho "trao đổi hoặc đầu tư". Tuy chưa được công nhận tại Việt Nam nhưng thực tế cho thấy nhiều năm qua các đồng tiền kỹ thuật số đã tác động đến nhiều mặt của đời sống xã hội.

Tiền điện tử đã trở thành một loại tài sản, giấy tờ có giá khiến người sở hữu chúng phải tìm cách để bảo vệ tài sản, và bảo vệ quyền sở hữu của mình. Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, Việt Nam thực sự cần có chính sách, khuôn khổ pháp lý để giám sát, kiểm soát rủi ro của các loại tiền kỹ thuật số.

Đồng thời từ góc độ quản lý nhà nước, nếu lấp khoảng trống pháp lý đối với tiền kỹ thuật số sẽ giúp cho các giao dịch mua bán, đầu tư được quản lý chặt. Nhà nước có thể thu được thuế từ những người kinh doanh các đồng tiền này, hạn chế các tranh chấp phát sinh, lừa đảo.

Theo Nghị quyết về Trung tâm tài chính quốc tế đặt tại TPHCM và Đà Nẵng, trọng tâm của các trung tâm tài chính này sẽ là tài chính số và sự phát triển của các công ty fintech. Tài chính số được xác định là một trong những trụ cột then chốt để Việt Nam "đi tắt đón đầu" và cạnh tranh với các trung tâm tài chính truyền thống. Chính phủ ưu tiên phát triển công ty tài chính (fintech), đổi mới sáng tạo, và các dịch vụ tài sản số.

Tại các trung tâm tài chính này, sẽ cho phép thử nghiệm tài sản số thông qua cho phép giao dịch một số sản phẩm văn hóa, nghệ thuật dưới dạng tài sản số (NFT) trên các Sở giao dịch hàng hóa thuộc IFC.

Để thực hiện điều này, rõ ràng việc hoàn thiện khung khổ pháp lý đối với tiền số, tiền mã hóa là cần thiết để đẩy nhanh quá trình thử nghiệm giao dịch tiền mã hóa, tài sản mã hóa trong tại các trung tâm tài chính, đồng thời để quản lý, xử lý đối với các loại tài sản ảo, tiền ảo, tài sản mã hóa, tiền mã hóa. Hoàn thiện khung khổ pháp lý cho tiền số, tiền mã hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu xuất phát từ thực tiễn mà còn tạo ra những lợi thế cạnh tranh đặc biệt cho Trung tâm Tài chính Quốc tế nay đã chính thức đi vào hoạt động tại TP HCM và Đà Nẵng.