Sầu riêng năm 2025: 'Tiền hung hậu cát'

Năm 2025, ngành sầu riêng Việt Nam thể hiện 1 bức tranh nhiều nét trái ngược: Kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 3,8 tỷ USD, khẳng định vai trò mặt hàng chủ lực, nhưng cú sốc kiểm soát chất lượng liên quan đến dư lượng Cadimi và Vàng O lại khiến hàng nghìn container ùn ứ, thông quan đình trệ, làm thị trường trong nước chao đảo và chuỗi cung ứng bị thử thách ngay cuối vụ. Trong biến động đó, ngành sầu riêng bắt đầu chuyển hướng từ tăng trưởng dựa vào sản lượng sang cuộc chơi của tiêu chuẩn, truy xuất và quản trị chuỗi – một bước dịch chuyển tạo nền tảng dài hạn, song đi kèm cái giá ngắn hạn là đình trệ xuất khẩu, giá giảm sâu và doanh nghiệp phải tạm dừng thu mua.

Theo ông Đặng Phúc Nguyên - Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, diễn biến trong năm 2025 cho thấy khả năng thích ứng của doanh nghiệp trước các rào cản kỹ thuật ngày càng chặt chẽ. Ngành sầu riêng đã đi qua giai đoạn khó khăn nhất và đang bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới, khi cả thị trường truyền thống lẫn các thị trường yêu cầu cao tiếp tục mở rộng. Tuy nhiên, tăng trưởng chỉ có thể bền vững nếu vùng trồng được chuẩn hóa, chất lượng được kiểm soát chặt chẽ và thị trường xuất khẩu tiếp tục được đa dạng hóa.

‘Cửa ải’ kiểm nghiệm nghẽn lại, dòng chảy xuất khẩu đứt mạch

Cuộc khủng hoảng thực sự bùng lên vào cao điểm cuối vụ năm 2025, khi hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc bị đình trệ từ ngày 11/10. Nguyên nhân trực tiếp đến từ việc các phòng xét nghiệm được Tổng cục Hải quan Trung Quốc công nhận đồng loạt tạm dừng để bảo trì, nâng cấp hệ thống hoặc chờ đánh giá, công nhận lại. Khi khâu kiểm nghiệm mắt xích then chốt của xuất khẩu chính ngạch bị nghẽn, dòng chảy hàng hóa gần như lập tức tê liệt, kéo theo hàng nghìn container ùn ứ tại kho, trên đường vận chuyển và khu vực cửa khẩu.

 Theo Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Việt Nam có 24 phòng kiểm nghiệm được phía Trung Quốc công nhận, với tổng công suất xử lý khoảng 3.200 mẫu mỗi ngày. Tuy nhiên, thực tế lại phát sinh tình trạng gián đoạn cục bộ: có phòng hỏng thiết bị, có nơi chưa hoàn tất quy trình chỉ định lại, có đơn vị phải dừng hoạt động chờ đánh giá. Chỉ cần một số mắt xích ngừng vận hành đúng thời điểm, cả hệ thống cấp chứng nhận cho lô hàng lập tức bị nghẽn, tạo ra hiệu ứng “domino” đối với thông quan.

Hệ quả không dừng ở chuyện chậm thủ tục. Khi lô hàng bị kẹt, chi phí kho bãi, logistics và rủi ro suy giảm chất lượng tăng theo từng ngày. Doanh nghiệp chuyển sang trạng thái phòng thủ, hạn chế nhận thêm hàng để tránh phình tồn kho. Thương lái chững lại vì không đoán được thời điểm đầu ra thông suốt. Và người chịu tác động trực diện nhất vẫn là nông dân, khi trái đến lứa nhưng không có lực hút từ thị trường xuất khẩu.

Trong bối cảnh đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chỉ đạo khẩn, yêu cầu rà soát toàn bộ 24 phòng thử nghiệm, xác định rõ đơn vị còn hoạt động và năng lực thực tế; đồng thời yêu cầu các phòng đủ điều kiện phải vận hành hết công suất, tăng tốc xử lý lượng mẫu tồn. Song song, các đơn vị được yêu cầu thực hiện nghiêm quy trình lấy mẫu, kiểm nghiệm và trả kết quả, làm rõ nguyên nhân sai khác giữa kết quả trong nước và phía nhập khẩu, qua đó nâng trách nhiệm đối với hệ thống vùng trồng rộng khoảng 148.000 ha. Những phòng đang chờ công nhận lại cũng được thúc đẩy hoàn thiện hồ sơ để sớm quay lại vận hành.

Giá lao dốc, chuỗi cung ứng ‘đứng hình’ và bài toán tái cấu trúc

Tác động của cú nghẽn kiểm nghiệm thể hiện rõ nhất tại các vùng trọng điểm như Đắk Lắk. Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đắk Lắk báo cáo khẩn về tình trạng gần 2.000 container bị ùn ứ tại kho, trên đường vận chuyển và khu vực cửa khẩu. Khi doanh nghiệp buộc phải tạm ngưng thu mua, thị trường lập tức trầm lắng, lực đỡ giá suy yếu nhanh chóng.

Giá sầu riêng tại vườn lao dốc với tốc độ khiến nhiều người bất ngờ. Dona loại A từ mức đỉnh khoảng 105.000 đồng/kg giảm xuống còn 85.000 đồng/kg; loại B xuống khoảng 65.000 đồng/kg; hàng kém chất lượng có thời điểm chỉ còn 10.000 đồng/kg. Một số nhà vườn vẫn có lãi do trước đó giá duy trì ở vùng cao, nhưng rủi ro lớn nằm ở tốc độ giảm quá nhanh trong khi hàng vẫn chờ kiểm định. Mỗi ngày trì hoãn đồng nghĩa với thêm chi phí, thêm hao hụt và thêm nguy cơ bị ép giá.

Ở tầng thấp hơn của chuỗi, bế tắc hiện ra rất cụ thể: nhiều vườn trái rụng đầy gốc nhưng thương lái không dám gom vì ách tắc đầu ra, trong khi mùa thu hoạch rộ ở nhiều địa phương tạo áp lực cung lớn, khiến giá càng khó giữ.

Câu chuyện này không phải lần đầu. Trước đó, khoảng tháng 6/2025, việc hàng nghìn container bị trả về do không đạt tiêu chuẩn vào Trung Quốc đã tạo thêm một cú trượt, kéo giá xuống và làm gia tăng cảm giác rủi ro trong toàn chuỗi. Khi một ngành phụ thuộc lớn vào một thị trường, bất kỳ trục trặc nào ở khâu tiêu chuẩn và chứng nhận cũng có thể biến thành cú sốc hệ thống.

Ở góc nhìn người trồng, tâm thế đang thay đổi theo hướng thực tế hơn. Ông Lê Văn Sáu, chủ vườn sầu riêng Ri6 và Monthong hơn 5,5 ha tại Hậu Giang, cho biết dù trồng theo tiêu chuẩn phục vụ xuất khẩu, nhưng khi giá xuống thấp, niềm vui cũng giảm theo. Ông bày tỏ lo ngại trước thông tin liên quan đến Vàng O, đồng thời kỳ vọng Nhà nước tăng cường hỗ trợ khoa học kỹ thuật, tập huấn để người trồng kiểm soát tốt hơn từ đất, nước, phân bón đến quy trình chăm sóc.

Ở phía doanh nghiệp, bức tranh cũng không kém phần khó khăn. Đại diện Công ty TNHH MTV Thương mại Dịch vụ Xuất nhập khẩu nông sản Trường Lộc cho biết, thời điểm thu hoạch rộ khiến cung vượt cầu, kéo giá thu mua tại vườn giảm so với cùng kỳ. Doanh nghiệp nhấn mạnh, rủi ro Cadimi thường gắn với đất, nước và phân bón, trong khi xuất khẩu chính ngạch phải kiểm nghiệm hai đầu, nên việc chuẩn hóa quy trình từ vùng trồng là yêu cầu bắt buộc, không thể né tránh.

‘Cú bứt phá’ của năm 2025: Thoát khỏi tăng trưởng dễ dãi

Nếu nhìn lướt, năm 2025 có thể bị xem là năm chững lại của ngành sầu riêng, với hình ảnh container ùn ứ, giá giảm mạnh và chuỗi cung ứng căng thẳng. Nhưng nhìn sâu hơn, đây lại là năm bản lề, khi toàn ngành buộc phải từ bỏ tăng trưởng dễ dãi để bước vào khuôn khổ tiêu chuẩn mới.

Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, ông Lê Anh Trung, cho biết sau sự cố kiểm nghiệm, hiệp hội nhận được nhiều đề xuất hợp tác từ các doanh nghiệp lớn sẵn sàng đóng vai trò “đầu chuỗi”. Điều này phản ánh nhu cầu cấp thiết phải tổ chức lại chuỗi sản xuất – xuất khẩu theo hướng bài bản, có giám sát và có trách nhiệm rõ ràng giữa các mắt xích. Theo ông Trung, chỉ khi chuỗi được quản trị đồng bộ, sầu riêng Đắk Lắk mới có thể chinh phục bền vững các thị trường khó tính.

Từ đó, trọng tâm phát triển bền vững được đặt vào việc chuẩn hóa vùng trồng, siết quản trị mã số, kiểm soát rủi ro từ đất, nước, phân bón; đồng thời thiết lập cơ chế chuỗi với doanh nghiệp đầu tàu và sự tham gia chặt chẽ của chính quyền cơ sở. Song song, yếu tố kỷ cương thị trường nổi lên như điều kiện sống còn. Việc 17 người bị khởi tố liên quan đến mua bán mã số vùng trồng, giấy kiểm nghiệm cho thấy quyết tâm làm sạch thị trường, bảo vệ doanh nghiệp làm ăn chân chính và uy tín nông sản Việt Nam.

Những lô hàng bị trả về trong năm 2025 vì vậy trở thành hồi chuông cảnh báo cho một chu kỳ tăng trưởng mới, chậm hơn nhưng chắc hơn. Khi tiêu chuẩn trở thành thước đo chung, khi trách nhiệm được phân định rành mạch cho từng mắt xích, sầu riêng Việt Nam mới có thể giữ thị trường, giữ chuẩn và giữ uy tín. Và khi làm được điều đó, “cú bứt phá” của năm 2025 sẽ được hiểu đúng, đó là bứt phá về kỷ luật chất lượng và năng lực quản trị chuỗi, nền tảng cần thiết để ngành sầu riêng đi đường dài.