Đằng sau ‘cơn đói’ sầu riêng của Trung Quốc

Raub, từng là thị trấn khai thác vàng từ thế kỷ 19, đang chứng kiến nền kinh tế địa phương chuyển mình với một “sắc vàng” mới trong những năm gần đây. Ngày nay, nơi đây được biết đến nhiều hơn như vùng đất của sầu riêng Musang King – giống sầu riêng béo ngậy, phảng phất vị đắng, được người Trung Quốc ví von là “Hermès của sầu riêng”, trân quý chẳng kém các thương hiệu thời trang xa xỉ của Pháp.

Raub chỉ là một trong nhiều thị trấn Đông Nam Á đang nằm ở tâm điểm của cơn sốt sầu riêng toàn cầu, được thúc đẩy bởi nhu cầu bùng nổ từ Trung Quốc. Năm 2024, Trung Quốc nhập khẩu lượng sầu riêng kỷ lục trị giá 7 tỷ USD, tăng gấp 3 lần so với năm 2020. Hiện nay, hơn 90% lượng sầu riêng xuất khẩu trên toàn thế giới đang đổ về thị trường này.

“Chỉ cần 2% người Trung Quốc muốn ăn sầu riêng thôi cũng đã là quá đủ để tạo ra một thị trường khổng lồ”, ông Chee Seng Wong, quản lý nhà máy Fresco Green – một doanh nghiệp xuất khẩu sầu riêng tại Raub, cho biết.

Ông Wong nhớ lại giai đoạn suy thoái kinh tế những năm 1990, khi nông dân địa phương từng chặt bỏ sầu riêng để nhường chỗ cho cây cọ dầu – loại cây công nghiệp chủ lực mang lại nguồn thu cho đất nước.

“Còn bây giờ thì ngược lại hoàn toàn. Họ đang chặt cọ dầu để trồng sầu riêng trở lại”, ông Wong cho hay.

Một Trung Quốc “đói” sầu riêng

Dù sầu riêng được nhiều người cho là “loại trái cây có mùi khó chịu nhất thế giới”, nhiều người lại tôn vinh loại quả này là “vua của các loại trái cây”.

Tại Trung Quốc, sầu riêng ngày càng được ưa chuộng, được xem như một món quà độc đáo trong giới thượng lưu, một biểu tượng thể hiện đẳng cấp thường được khoe trên mạng xã hội, và là nguyên liệu trung tâm của những món ăn gây tranh cãi như lẩu gà sầu riêng hay pizza sầu riêng.

Thái Lan và Việt Nam hiện là hai nhà cung cấp sầu riêng lớn nhất cho Trung Quốc, chiếm gần như toàn bộ lượng nhập khẩu. Tuy nhiên, thị phần của Malaysia đang tăng trưởng nhanh chóng, nhờ danh tiếng gắn với những giống sầu riêng cao cấp như Musang King.

Với những dòng cao cấp như Musang King, giá có thể dao động từ 14 USD đến 100 USD mỗi quả, tùy vào chất lượng và mùa vụ.

“Lần đầu tiên tôi ăn sầu riêng Malaysia, suy nghĩ đầu tiên là: ‘Trời ơi, ngon quá. Mình phải tìm cách mang nó về Trung Quốc’,” Xu Xin, một thương nhân 33 tuổi đến từ Đông Bắc Trung Quốc, chia sẻ. Anh thường xuyên nếm thử sầu riêng tại một cửa hàng ở Raub để tìm nguồn hàng tốt nhất phục vụ việc kinh doanh trong nước.

Đi cùng Xu là hai nhà xuất khẩu sầu riêng đến từ miền Nam Trung Quốc. Một người cho biết việc làm ăn đang “rất phát đạt”, người còn lại tin rằng xu hướng này sẽ tiếp diễn: “Còn rất nhiều người chưa từng ăn sầu riêng. Tiềm năng thị trường vẫn còn rất lớn”.

Sự tự tin đó không khó lý giải. Liên tục có những đoàn khách Trung Quốc đổ về vùng nông thôn Malaysia chỉ để thưởng thức sầu riêng tại nơi sản xuất.

Họ háo hức thưởng thức những đĩa sầu riêng được sắp xếp cẩn thận theo thứ tự, từ loại nhẹ vị nhất đến loại đậm đà nhất. Người dân địa phương cho biết, nếu ăn đúng trình tự, mỗi múi sầu riêng sẽ mở ra một tầng hương vị mới: caramel, kem trứng, và cuối cùng là vị đắng gần như có cồn – dấu hiệu đặc trưng của Musang King.

Chính sự cầu kỳ ấy có lẽ là lý do khiến sầu riêng Malaysia chiếm vị trí đặc biệt trên bàn ăn của người Hoa.

“Có thể ban đầu chúng tôi chỉ thích sầu riêng ngọt. Nhưng giờ đây, chúng tôi tìm kiếm hương thơm, độ béo và sự tinh tế trong hương vị”, ông Xu nói.

Những trái sầu riêng ngon nhất được gửi tới Trung Quốc

Chỉ vài giờ trước khi xuất hiện trên đĩa của Xu, những trái sầu riêng ấy đã được thu hoạch cẩn thận tại một trang trại gần đó thuộc sở hữu của ông Lu Yuee Thing.

“Chú Thing”, như cách người dân trong thị trấn gọi ông, sở hữu một cửa hàng sầu riêng cùng nhiều trang trại. Ông là một trong vô số câu chuyện thành công tại Raub – nơi sầu riêng đã biến không ít nông dân thành triệu phú. Trong những doanh nghiệp gia đình như của ông, các con trai thường đảm nhiệm việc vận chuyển, còn các con gái phụ trách kế toán và tài chính.

“Sầu riêng đã đóng góp rất lớn cho nền kinh tế nơi đây,” chú Thing nói.

Trong một buổi sáng lái xe tới trang trại, ông không giấu được niềm tự hào khi chỉ tay về những chiếc xe bán tải Nhật Bản – phương tiện đã thay thế những chiếc jeep cũ kỹ mà ông từng dùng để chở trái cây.

Dẫu vậy, nghề nông chưa bao giờ là công việc dễ dàng. Ở tuổi 72, chú Thing vẫn thức dậy từ lúc bình minh, đi khắp những sườn đồi để thu hoạch sầu riêng đã chín – hoặc còn treo lủng lẳng trên cây, hoặc nằm gọn trong những tấm lưới gần mặt đất. Vài năm trước, một quả sầu riêng rơi trúng vai ông, để lại cơn đau âm ỉ thỉnh thoảng tái phát.

“Nhìn thì tưởng nông dân kiếm tiền dễ lắm. Nhưng thực tế không hề đơn giản”, ông nói.

Sau khi thu hoạch, sầu riêng được đưa về cửa hàng để phân loại: từ hạng A dành cho những quả to tròn, đến hạng C cho những quả nhỏ, méo mó. Ở giữa khu phân loại là một chiếc giỏ riêng dành cho sầu riêng hạng AA – những trái đẹp nhất. Chúng sẽ sớm được chuyển tới Trung Quốc.

Trung Quốc tính cách “tự chủ sầu riêng”

"Cơn đói" sầu riêng của Trung Quốc không chỉ mang ý nghĩa thương mại, mà còn trở thành một công cụ ngoại giao khéo léo.

Bắc Kinh đã ký hàng loạt thỏa thuận thương mại sầu riêng, coi đó là biểu tượng của quan hệ song phương – không chỉ với những nhà sản xuất lớn như Thái Lan, Việt Nam và Malaysia, mà còn với các nhà cung cấp tiềm năng như Campuchia, Indonesia, Philippines và Lào.

“Trong cuộc đua sầu riêng này, ai cũng là người chiến thắng”, một bài viết của truyền thông nhà nước Trung Quốc tuyên bố năm 2024.

Những thỏa thuận này song hành với các khoản đầu tư hạ tầng của Trung Quốc trong khu vực. Tuyến đường sắt Trung Quốc – Lào, khánh thành năm 2021, hiện vận chuyển hơn 2.000 tấn trái cây mỗi ngày, phần lớn là sầu riêng Thái Lan.

Tuy nhiên, nỗ lực chạy theo nhu cầu khổng lồ từ Trung Quốc cũng kéo theo nhiều hệ lụy.

Năm ngoái, những lo ngại về an toàn thực phẩm đối với sầu riêng Thái Lan bùng phát sau khi cơ quan chức năng Trung Quốc phát hiện một loại phẩm màu hóa học có khả năng gây ung thư, được cho là nhằm làm sầu riêng trông vàng hơn.

Tại Việt Nam, nhiều nông dân trồng cà phê đã chuyển sang trồng sầu riêng, góp phần đẩy giá cà phê toàn cầu tăng cao trong bối cảnh thời tiết khắc nghiệt làm giảm sản lượng.

Còn tại Raub, một cuộc tranh chấp đất đai đã nổ ra. Chính quyền chặt bỏ hàng nghìn cây sầu riêng mà họ cho là được trồng trái phép trên đất nhà nước. Nông dân phản đối, cho biết họ đã canh tác trên những mảnh đất này hàng chục năm không gặp vấn đề gì, và cáo buộc rằng nay họ bị buộc phải trả tiền thuê đất nếu muốn tiếp tục sản xuất, nếu không sẽ đối mặt với nguy cơ bị thu hồi đất.

Trong khi đó, một “bước ngoặt” tiềm tàng đang manh nha tại tỉnh đảo Hải Nam của Trung Quốc. Sau nhiều năm thử nghiệm, sản lượng sầu riêng của Hải Nam năm 2025 dự kiến đạt khoảng 2.000 tấn.

Giống như nhiều lĩnh vực khác – từ năng lượng tái tạo đến trí tuệ nhân tạo – Trung Quốc từ lâu đã theo đuổi mục tiêu tự chủ về lương thực. Ngay cả khi đang hưởng lợi từ “ngoại giao sầu riêng”, Bắc Kinh vẫn hướng tới điều mà truyền thông nước này gọi là “tự chủ sầu riêng”.

“Ít nhất thì chúng ta sẽ không còn phải phụ thuộc vào thương lái Thái Lan và Việt Nam khi mua sầu riêng nữa”, một bài báo tuyên bố hồi tháng 8.

Dẫu vậy, giấc mơ này vẫn còn xa. Những trái sầu riêng trồng trong nước đầu tiên của Hải Nam ra mắt thị trường năm 2023 với nhiều chiến dịch quảng bá rầm rộ, nhưng chỉ chiếm chưa đến 1% tổng lượng tiêu thụ sầu riêng của Trung Quốc trong năm đó.

Tuy nhiên, trong bối cảnh Trung Quốc theo đuổi “tự chủ sầu riêng”, không khó để nhận ra rằng ngai vàng của Musang King đang đứng trước những rung lắc ngày một rõ rệt.