Hormuz mở lại: Vì sao kinh tế châu Á chưa thể thở phào?

Trong suốt ba tháng rưỡi qua, đồng tiền của nhiều nền kinh tế châu Á lao dốc, lạm phát tăng vọt và tình trạng tắc nghẽn chuỗi cung ứng bắt đầu bóp nghẹt hoạt động sản xuất công nghiệp.

Nguồn cơn của những xáo trộn này nằm ở sự phụ thuộc rất lớn của châu Á vào năng lượng và các loại hàng hóa được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Hơn 80% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua tuyến đường thủy này thường được xuất sang các thị trường châu Á.

Ngày 14/6, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết trên mạng xã hội rằng một thỏa thuận ngừng bắn tạm thời giữa Washington và Tehran sẽ giúp mở lại eo biển Hormuz. Ông cũng tuyên bố đã cho phép “dỡ bỏ ngay lập tức lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ” đối với các cảng của Iran. Thỏa thuận dự kiến sẽ được ký kết vào ngày 19/6 tới.

“Hỡi những con tàu trên thế giới, hãy khởi động động cơ. Hãy để dầu tiếp tục chảy!”, ông Trump viết.

Nếu việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz được duy trì, thị trường sẽ nhận được sự hỗ trợ tức thời. Hàng trăm tàu chở dầu, khí đốt và các sản phẩm nhiên liệu đang bị đình trệ sẽ có thể bắt đầu hành trình kéo dài khoảng một tháng để quay trở lại các cảng châu Á.

Tuy nhiên, các chuyên gia năng lượng và nhà kinh tế cảnh báo rằng sự gián đoạn kéo dài của dòng chảy thương mại toàn cầu sẽ khiến quá trình bình thường hóa thị trường mất nhiều thời gian. Điều đó đồng nghĩa với việc áp lực lạm phát cao và những nút thắt trong chuỗi cung ứng có thể tiếp tục kéo dài đến cuối năm nay.

Ông Joshua Ngu, Phó Chủ tịch phụ trách khu vực châu Á – Thái Bình Dương của công ty tư vấn năng lượng Wood Mackenzie, nhận định: “Tin tốt là khi eo biển mở cửa trở lại, dầu mỏ và một phần nguồn cung khí đốt sẽ quay trở lại thị trường. Nhưng tin xấu là trong hơn 3 tháng qua, mỗi ngày eo biển tiếp tục đóng cửa đều khiến những gián đoạn kinh tế gia tăng theo cấp số nhân và lan sâu hơn vào chuỗi cung ứng”. Theo ông, những tác động này sẽ không thể được giải quyết trong thời gian ngắn.

Tác động vẫn kéo dài dù chiến sự hạ nhiệt

Tại châu Á, các nhà lãnh đạo đã hoan nghênh thỏa thuận ngừng bắn. Thị trường chứng khoán toàn khu vực đồng loạt tăng điểm trong phiên giao dịch ngày 15/6, với các chỉ số chuẩn của Nhật Bản và Hàn Quốc đều tăng khoảng 5%.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi gọi đây là “một bước tiến lớn hướng tới giải pháp hòa bình”, đồng thời bày tỏ hy vọng rằng quyền tự do và an toàn hàng hải tại eo biển Hormuz sẽ thực sự được đảm bảo.

Trong một tuyên bố chung, Thủ tướng Australia Anthony Albanese và Ngoại trưởng Penny Wong cũng bày tỏ sự hài lòng khi thỏa thuận bao gồm các bước đi nhằm mở lại eo biển và khôi phục quyền tự do hàng hải.

“Dù quá trình phục hồi hoàn toàn sẽ cần thời gian, việc khôi phục hành lang thương mại sống còn này là yếu tố thiết yếu để giảm áp lực lên giá năng lượng cũng như các nền kinh tế trong khu vực”, tuyên bố nêu rõ.

Trong khi các nước phương Tây chủ yếu cảm nhận tác động của cuộc khủng hoảng thông qua giá xăng dầu và nhiên liệu hàng không tăng cao, nhiều quốc gia châu Á lại phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung vật chất nghiêm trọng trong nhiều tháng.

Trên khắp các nền kinh tế đang phát triển của châu Á, dự báo tăng trưởng đã bị hạ xuống khi tình trạng thiếu dầu thô và khí đốt tự nhiên buộc nhiều quốc gia phải áp dụng các biện pháp phân bổ điện năng.

Việc khôi phục các tuyến hàng hải an toàn sẽ cải thiện đáng kể triển vọng của những quốc gia phụ thuộc nhiều vào năng lượng Trung Đông như Pakistan và Philippines. Đáng chú ý, Philippines đã phải ban bố tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia và áp dụng các biện pháp cắt giảm tiêu thụ bắt buộc.

Các nền kinh tế giàu có hơn như Nhật Bản và Hàn Quốc đã tận dụng nguồn lực tài chính mạnh cùng kho dự trữ chiến lược để giảm thiểu tác động ban đầu. Tuy nhiên, ngay cả những cường quốc công nghiệp này cũng gặp khó khăn khi giá dầu tăng mạnh gây áp lực lên đồng nội tệ và làm gián đoạn nguồn cung nguyên liệu.

Các nhà kinh tế lo ngại những áp lực đó sẽ kéo dài lâu hơn nhiều so với bản thân cuộc khủng hoảng địa chính trị.

Chỉ riêng thời gian cần thiết để các tàu thuyền đi qua eo biển, cập cảng đích và quay trở lại cũng đã kéo dài nhiều tháng. Quá trình này còn có thể bị chậm hơn nếu những lo ngại về nguy cơ xung đột tái bùng phát hoặc chi phí bảo hiểm hàng hải tăng cao khiến các chủ tàu tiếp tục tránh xa khu vực.

Nguy cơ lạm phát và khủng hoảng chuỗi cung ứng

Theo các nhà kinh tế, áp lực lạm phát phát sinh từ sự gián đoạn trong dòng chảy dầu mỏ, khí đốt và các sản phẩm liên quan nhiều khả năng sẽ không sớm biến mất.

Tại châu Á, giá LNG thường được neo theo giá dầu với độ trễ từ 3 đến 6 tháng. Điều này đồng nghĩa rằng ngay cả khi giá dầu giảm trong tháng Sáu, giá khí đốt tự nhiên vẫn có thể duy trì ở mức cao cho đến cuối năm.

“Xét từ góc độ giá cả, chúng ta thậm chí còn chưa chứng kiến toàn bộ tác động của đợt tăng giá này”, ông Ngu cho biết.

Theo ông, mức giá dầu 100 USD/thùng xuất hiện hồi tháng 3 sẽ chỉ phản ánh đầy đủ vào thị trường khí đốt sau ba đến sáu tháng. “Chúng ta vẫn đang ở trong giai đoạn rất mong manh”, ông nói. Bên cạnh đó, tình trạng tắc nghẽn chuỗi cung ứng cũng có nguy cơ kéo dài.

Một trong những lĩnh vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là thị trường phân bón toàn cầu. Năm quốc gia xuất khẩu lớn gồm Iran, Saudi Arabia, Qatar, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và Bahrain hiện cung cấp hơn một phần ba nguồn cung urê của thế giới – loại phân bón nitơ phổ biến nhất.

Sự gián đoạn nguồn cung đã ảnh hưởng trực tiếp đến mùa gieo trồng cao điểm tại phần lớn Đông Nam Á, diễn ra từ tháng 5 đến tháng 7.

Ông Albert Park, Kinh tế trưởng của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), nhận định: “Nếu gián đoạn chỉ kéo dài khoảng một tháng thì vẫn có thể kiểm soát được. Nhưng nếu kéo dài sâu vào mùa gieo trồng, năng suất cây trồng sụt giảm sẽ làm dấy lên những vấn đề nghiêm trọng về an ninh lương thực”.

Ông cho biết tác động này có độ trễ tương đối lớn, đồng nghĩa rằng những ảnh hưởng rõ nét nhất từ sự sụt giảm sản lượng nông nghiệp có thể chỉ xuất hiện vào cuối năm.

Ngoài lĩnh vực nông nghiệp, nhiều doanh nghiệp tại Nhật Bản và Hàn Quốc đang phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt naphtha – một sản phẩm hóa dầu được tinh chế từ dầu thô, được sử dụng rộng rãi trong sản xuất màng bọc thực phẩm và bao bì nhựa.

Nguồn cung hạn chế của nhiều loại nguyên liệu khác như heli và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) cũng đang gây áp lực lên nhiều ngành nghề, từ nấu nướng đến dịch vụ chẩn đoán hình ảnh y tế.

Ông Haruhiko Sakaino, cố vấn của Cơ quan Tài nguyên và Năng lượng Nhật Bản, cho biết riêng đối với naphtha, việc đưa chuỗi cung ứng trở lại trạng thái bình thường có thể mất ít nhất một năm kể từ khi các chuyến hàng từ Trung Đông được nối lại.

Theo ông, khó khăn không chỉ nằm ở việc khôi phục nhập khẩu mà còn ở quá trình các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ, phải tái khởi động sản xuất và xây dựng lại mạng lưới cung ứng.

“Việc này không đơn giản chỉ là nối lại nhập khẩu. Chuỗi cung ứng giống như những mao mạch đã bị tổn thương. Chúng cần rất nhiều thời gian để hồi phục", ông Sakaino cho hay.