Tăng trưởng cao và cam kết Net Zero: Điện lực trước bài toán hai chiều

Yêu cầu cấp bách trong việc mở rộng hạ tầng truyền tải điện quốc gia

Việt Nam đặt ra mục tiêu tăng trưởng tối thiểu 8% vào năm 2025 và hướng tới mức tăng trưởng hai con số trong điều kiện thuận lợi, với tham vọng trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao. Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế luôn kéo theo áp lực lớn về năng lượng.

Trên thực tế, cứ tăng trưởng 1% sẽ kéo theo nhu cầu tiêu thụ điện năng tương ứng là 1,5%. Điều này đồng nghĩa với việc để có thể đáp ứng được mức tăng trưởng 8% thì tăng trưởng điện năng phải là 16%.

Theo PGS.TS Đặng Trần Thọ - Viện trưởng Viện Công nghệ năng lượng, nhu cầu năng lượng không chỉ đến từ các ngành công nghiệp truyền thống mà còn từ các lĩnh vực mới nổi như trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI), xe điện, tất cả đều tiêu tốn lượng điện khổng lồ. Điều này càng làm gia tăng áp lực lên hệ thống điện quốc gia vốn đã phải chạy hết công suất.

Tại một hội thảo mới đây, TS. Bùi Thanh Minh, Phó giám đốc chuyên môn của Văn phòng Ban Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tư nhân (Ban IV) chia sẻ, để đạt mức tăng trưởng dự kiến trong năm 2025, Việt Nam sẽ cần bổ sung thêm khoảng 2.200 – 2.500 MW công suất điện mới. Con số này không chỉ gây áp lực về đầu tư nguồn điện mà còn đặt ra yêu cầu cấp bách trong việc mở rộng hạ tầng truyền tải điện quốc gia.

Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế không thể là "lý do" để lùi bước khỏi cam kết Net Zero. Theo TS. Minh, việc chuyển đổi năng lượng chậm trễ sẽ dẫn đến hàng loạt rủi ro dài hạn như suy giảm năng suất lao động do biến đổi khí hậu, thiệt hại hạ tầng bởi thiên tai, tổn thất trong sản xuất nông nghiệp.

Báo cáo của Ngân hàng Thế giới cảnh báo rằng, thiệt hại do biến đổi khí hậu tại Việt Nam có thể vượt quá 9% GDP vào năm 2035 nếu không có hành động kịp thời.

Ngoài ra, nếu không đáp ứng tiêu chuẩn xanh hóa, nhiều doanh nghiệp trong nước có nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu, mất đi đối tác chiến lược, nhà đầu tư quốc tế, và xa hơn là đánh mất thị trường xuất khẩu. Trong bối cảnh quốc tế ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn môi trường, “chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn, mà là điều kiện sống còn cho sức cạnh tranh của nền kinh tế,” ông Minh khẳng định.

Năng lượng tái tạo có phải là chìa khoá?

Năng lượng tái tạo được xem là chìa khóa trong quá trình chuyển đổi năng lượng. Với điều kiện tự nhiên thuận lợi, Việt Nam được đánh giá có tiềm năng phát triển năng lượng mặt trời và điện gió hàng đầu khu vực. Theo các nghiên cứu, bức xạ mặt trời tại Nam Trung Bộ và Tây Nguyên đạt 4,6 – 5,2 kWh/m²/ngày, và tiềm năng kỹ thuật điện gió ngoài khơi lên tới 600 GW, cao nhất trong ASEAN.

Tuy nhiên, hiện thực hóa tiềm năng này lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Dù trong giai đoạn 2018–2020, năng lượng mặt trời phát triển bùng nổ với hơn 16,5 GW công suất được đưa vào khai thác, nhưng kể từ năm 2021, xu thế đã chững lại do chính sách giá FIT (Feed-in Tariff) kết thúc, trong khi cơ chế thay thế vẫn chưa được ban hành đầy đủ. Hệ quả là hiện có hơn 4.000 MW công suất điện tái tạo đã xây dựng xong nhưng chưa thể ký hợp đồng mua bán điện, thậm chí phải cắt giảm công suất thường xuyên vì thiếu hạ tầng truyền tải phù hợp.

Trong khi đó, nhiệt điện than, nguồn phát thải carbon cao vẫn chiếm khoảng 45% sản lượng điện toàn quốc. Các nguồn thay thế như điện khí, thủy điện tích năng, sinh khối vẫn trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư, chưa đủ quy mô để thay thế hoàn toàn.

PGS.TS Đặng Trần Thọ nhấn mạnh, để chuyển đổi năng lượng hiệu quả, Việt Nam cần khẩn trương xây dựng Luật Năng lượng tái tạo, đồng thời cải cách khung chính sách điều phối liên ngành, thúc đẩy sự phối hợp giữa đầu tư nguồn – lưới – lưu trữ. Ông cũng đề xuất thành lập một Ban Chỉ đạo Quốc gia về chuyển dịch năng lượng và trung hòa carbon, trực thuộc Chính phủ, để giám sát thực thi Quy hoạch điện VIII và các chương trình tài chính xanh.

Một hướng tiếp cận dài hạn khác là giảm hệ số đàn hồi điện, tức lượng điện cần thiết để tạo ra một đơn vị GDP. Theo Quy hoạch điện VIII, chỉ số này cần giảm mạnh từ mức 1,5 hiện tại xuống còn 0,1 – 0,44 vào năm 2050. Điều này chỉ có thể đạt được nếu Việt Nam dịch chuyển mô hình tăng trưởng sang các ngành ít tiêu hao năng lượng như công nghệ cao, dịch vụ, và triển khai hiệu quả các chương trình tiết kiệm và sử dụng điện thông minh.