368 tỷ USD cho Net-Zero: Nguồn tiền từ đâu để Việt Nam hiện thực hóa tham vọng

Tài chính xanh: Trụ cột cho mục tiêu phát thải ròng bằng 0

Net-Zero được hiểu là trạng thái cân bằng giữa lượng khí nhà kính do con người thải vào khí quyển và lượng được loại bỏ khỏi khí quyển trong một khoảng thời gian nhất định.

Để đạt được trạng thái này, các quốc gia cần đồng thời cắt giảm phát thải và triển khai các biện pháp loại bỏ carbon như trồng rừng hoặc ứng dụng công nghệ thu hồi khí thải. Trong đó, việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và đẩy mạnh sử dụng năng lượng tái tạo đóng vai trò trọng yếu.

Trên phạm vi toàn cầu, biến đổi khí hậu đang ngày càng để lại hậu quả nghiêm trọng, đe dọa đến tính bền vững của hệ sinh thái và sự an toàn của con người.

Tại Việt Nam, những tác động tiêu cực từ khí hậu như bão lũ, xâm nhập mặn và hạn hán đã trở nên thường xuyên và khốc liệt hơn, gây thiệt hại nặng nề về người và của. Với tư cách là một nền kinh tế đang phát triển, nhu cầu năng lượng của Việt Nam ngày càng tăng nhanh, kéo theo lượng phát thải khí nhà kính cũng không ngừng gia tăng.

Nhận thức rõ thách thức và trách nhiệm, tại Hội nghị COP26 vào tháng 11/2021, Việt Nam đã chính thức cam kết đạt Net-Zero vào năm 2050. Đây là một dấu mốc mang tính chiến lược trong hành trình chuyển đổi xanh của quốc gia.

Trong tiến trình hiện thực hóa mục tiêu này, tài chính xanh được xem là “nguồn vốn cho tương lai xanh” – một công cụ thiết yếu nhằm thúc đẩy các dự án năng lượng sạch, tiết kiệm năng lượng, bảo vệ môi trường và giảm thiểu phát thải khí nhà kính.

Tài chính xanh, về bản chất, là việc huy động và phân bổ vốn từ khu vực công, tư nhân và các định chế tài chính quốc tế vào các hoạt động thân thiện với môi trường. Các nguồn tài chính này đóng vai trò hỗ trợ, thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh theo nhiều hướng:

Thứ nhất, tài chính xanh cung cấp vốn cho các dự án năng lượng tái tạo, sản xuất sạch, bảo vệ rừng và thích ứng với biến đổi khí hậu – vốn là những lĩnh vực đòi hỏi đầu tư lớn, rủi ro cao và thời gian thu hồi vốn dài.

Thứ hai, tài chính xanh khuyến khích doanh nghiệp hướng đến mô hình kinh doanh bền vững thông qua việc tích hợp các yếu tố ESG (môi trường, xã hội và quản trị) vào hoạt động sản xuất - kinh doanh.

Thứ ba, tài chính xanh mở đường cho đổi mới sáng tạo, thúc đẩy các giải pháp công nghệ tiên tiến và khởi nghiệp xanh, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang chịu nhiều biến động.

Thứ tư, tài chính xanh tạo điều kiện để Việt Nam mở rộng hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực môi trường và chống biến đổi khí hậu, tiếp cận thêm các nguồn lực tài chính toàn cầu như tín chỉ carbon, trái phiếu xanh, quỹ chuyển đổi năng lượng…

Mối quan hệ giữa tài chính xanh và mục tiêu Net-Zero là mối quan hệ tương hỗ mật thiết. Nếu không có tài chính xanh, các dự án xanh khó được triển khai hiệu quả. Ngược lại, cam kết thực hiện Net-Zero giúp các tổ chức, doanh nghiệp nâng cao uy tín, từ đó tăng khả năng tiếp cận vốn xanh từ các nhà đầu tư có trách nhiệm.

Triển vọng phát triển tài chính xanh tại Việt Nam

Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2023), để đạt mục tiêu Net-Zero vào năm 2050, Việt Nam cần khoảng 368 tỷ USD đầu tư vào các dự án năng lượng sạch, giảm phát thải và thích ứng biến đổi khí hậu – tương đương gần 77% GDP năm 2024. Rõ ràng, nguồn lực tài chính công là chưa đủ và cần có sự chung tay từ khu vực tư nhân, cộng đồng quốc tế cũng như thị trường tài chính trong nước.

Hiện nay, hệ thống tài chính xanh tại Việt Nam đang dần hình thành và phát triển. Đến cuối năm 2023, có 47 tổ chức tín dụng phát sinh dư nợ tín dụng xanh, đạt tổng cộng hơn 620.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 4,5% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Dư nợ được đánh giá rủi ro môi trường – xã hội tại 34 tổ chức đạt hơn 2,9 triệu tỷ đồng, chiếm trên 21% tổng dư nợ – một con số đầy tiềm năng.

Cùng với đó, thị trường trái phiếu xanh cũng bắt đầu sôi động hơn. Một số doanh nghiệp niêm yết đã công bố báo cáo bền vững theo tiêu chuẩn GRI và SDG. Theo PwC Việt Nam (2022), 93% doanh nghiệp niêm yết cam kết thực hiện ESG, 58% trong số đó dự kiến triển khai trong 2-4 năm tới. Vinamilk là một trong những đơn vị tiên phong, công bố báo cáo bền vững từ năm 2012.

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn đối mặt nhiều thách thức: hơn 70% doanh nghiệp niêm yết chưa có hoặc có báo cáo ESG hạn chế; nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa thiếu nguồn lực, hiểu biết chuyên môn và động lực để thực hiện chuyển đổi xanh; quy định pháp lý chưa hoàn thiện, thiếu hướng dẫn cụ thể cho việc triển khai các công cụ tài chính xanh.

Trước thực tế đó, chuyên gia Lương Minh Hà trong Hội thảo khoa học quốc gia "Thúc đẩy tài chính xanh hướng tới mục tiêu Net-Zero tại Việt Nam" cho rằng, cần đồng bộ các giải pháp, bao gồm: Nâng cao nhận thức và năng lực của doanh nghiệp về ESG và quản trị bền vững thông qua các chương trình đào tạo, hướng dẫn chuyên sâu; Xây dựng chính sách khuyến khích và ưu đãi cụ thể cho các tổ chức, cá nhân cung cấp và sử dụng sản phẩm xanh, thúc đẩy nhu cầu tiêu dùng và đầu tư có trách nhiệm.

Bên cạnh đó, cần đa dạng hóa các sản phẩm tài chính xanh, phát triển các công cụ mới như quỹ xanh, bảo hiểm xanh, sản phẩm phái sinh xanh... Đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế, tiếp cận nguồn vốn từ các tổ chức như WB, ADB, IFC và đồng bộ hóa hệ thống pháp lý với các chuẩn mực quốc tế như EU Green Taxonomy hay ASEAN Green Bond Standards.

Việc đạt được mục tiêu Net-Zero vào năm 2050 không chỉ là một cam kết mang tính chính trị – ngoại giao, mà còn là cơ hội để Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ sang mô hình kinh tế xanh, bền vững và cạnh tranh hơn trong dài hạn. Trong quá trình này, tài chính xanh chính là "chìa khóa mở đường" giúp khơi thông nguồn vốn và định hướng các hoạt động kinh tế theo hướng phát thải thấp, thân thiện môi trường.

Muốn vậy, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, khu vực tư nhân và các tổ chức quốc tế – từ hoàn thiện chính sách, thúc đẩy đầu tư xanh, nâng cao năng lực doanh nghiệp cho đến đa dạng hóa thị trường tài chính xanh. Chỉ khi có sự cam kết thực chất và hành động đồng bộ, tiến trình hiện thực hóa mục tiêu Net-Zero mới có thể diễn ra hiệu quả và bền vững.