Tăng trưởng kinh tế 10%: 'Cải cách thể chế phải đi trước một bước'

Mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên trong năm 2026 được xác định không chỉ là khát vọng mà là chỉ tiêu bắt buộc phải hoàn thành. Trong bối cảnh nền kinh tế vừa ghi nhận mức tăng 8,02% năm 2025 – một kết quả ấn tượng nhưng vẫn chưa đủ để tạo bứt phá – yêu cầu đặt ra là phải tìm kiếm những động lực mạnh mẽ và bền vững hơn.

Thực tiễn cho thấy, dư địa không chỉ nằm ở mở rộng đầu tư công hay thúc đẩy xuất khẩu, mà cốt lõi là cải cách thể chế phải đi trước một bước, khơi thông môi trường kinh doanh, tạo niềm tin cho doanh nghiệp và nhà đầu tư, từ đó giải phóng các nguồn lực cho tăng trưởng.

Về vấn đề này, Tạp chí Đầu tư Tài chính có cuộc trò chuyện với TS Nguyễn Minh Thảo, Phó trưởng ban Ban Phát triển doanh nghiệp và Môi trường kinh doanh, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế, tài chính, Bộ Tài chính.

Cải cách thể chế là yếu tố then chốt

- Tăng trưởng GDP từ 10% trở lên trong năm 2026 không chỉ là mục tiêu phấn đấu mà là chỉ tiêu bắt buộc phải hoàn thành. Trong bối cảnh đó, việc cải thiện môi trường kinh doanh sẽ có tác động như thế nào để kinh tế Việt Nam có thể đạt được mục tiêu này?

TS Nguyễn Minh Thảo: Quốc hội và Chính phủ đã đặt mục tiêu tăng trưởng GDP năm 2026 từ 10% trở lên. Đây là mức rất cao nếu nhìn lại năm 2025, khi nền kinh tế đạt mức tăng trưởng 8,02% – một kết quả ấn tượng, chỉ thấp hơn đỉnh tăng trưởng năm 2022 trong giai đoạn 2011–2025. Vì vậy, mục tiêu hai con số trong năm 2026 không chỉ thể hiện tham vọng lớn mà còn đòi hỏi những nỗ lực và chuyển động mạnh mẽ hơn trong điều hành và thực thi chính sách.

Về dư địa tăng trưởng, bên cạnh đầu tư công vẫn được xem là động lực quan trọng thì cải cách thể chế cũng là vấn đề then chốt.

Trong nhiều năm qua, đầu tư công luôn đóng vai trò dẫn dắt, tạo hiệu ứng lan tỏa và kích hoạt các nguồn lực khác trong nền kinh tế. Việc đẩy nhanh giải ngân, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn sẽ tiếp tục là yếu tố then chốt.

Bên cạnh đó, cải thiện mạnh mẽ môi trường kinh doanh là không gian còn nhiều tiềm năng khai thác. Môi trường kinh doanh thuận lợi sẽ thúc đẩy đầu tư tư nhân và thu hút dòng vốn FDI – hai khu vực có đóng góp ngày càng lớn vào tăng trưởng. Song song với đó là việc mở rộng và tận dụng hiệu quả các thị trường xuất khẩu trên cơ sở 17 hiệp định thương mại tự do đã ký kết, qua đó tạo thêm động lực cho khu vực xuất khẩu.

Để hiện thực hóa các mục tiêu này, yêu cầu đặt ra là phải đổi mới tư duy xây dựng và thực thi pháp luật, hoàn thiện thể chế theo hướng linh hoạt, kiến tạo. Đặc biệt, việc xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn cần được thể chế hóa đầy đủ, bảo đảm tính khả thi và hiệu quả, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu tăng trưởng hai con số trong năm 2026.

- Một điểm đáng chú ý trong môi trường kinh doanh Việt Nam trong năm nay đó chính là ngay từ đầu năm, Chính phủ đã ban hành 'bộ đôi' nghị quyết là Nghị quyết 01 về phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước và nghị quyết 02 về cải thiện môi trường kinh doanh. Bà có thể phân tích kỹ hơn về ý nghĩa của các nghị quyết này với quá trình cải thiện môi trường kinh doanh ở thời điểm hiện tại?

TS Nguyễn Minh Thảo: Những năm gần đây, cứ vào đầu năm, Chính phủ lại ban hành “bộ đôi” nghị quyết quen thuộc: một Nghị quyết về phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước, một nghị quyết về cải thiện môi trường kinh doanh. Cách tiếp cận song hành này được duy trì liên tục từ năm 2014 đến nay, cho thấy thông điệp nhất quán của Chính phủ: phát triển kinh tế - xã hội và cải thiện môi trường kinh doanh luôn là hai trọng tâm ưu tiên, có quan hệ hữu cơ và bổ trợ lẫn nhau.

Thực tiễn cho thấy, các giải pháp cải thiện môi trường kinh doanh chính là đòn bẩy quan trọng để hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng trong từng năm và cả giai đoạn. Trong bối cảnh mới, khi Nghị quyết Đại hội Đảng đặt ra những mục tiêu đầy tham vọng như tăng trưởng bình quân từ 10%/năm trở lên, GDP bình quân đầu người đạt khoảng 8.500 USD, yêu cầu về những động lực cải cách mạnh mẽ càng trở nên cấp thiết. Theo đó, cải cách môi trường kinh doanh cũng phải được thiết kế với mục tiêu cao hơn, quyết liệt hơn.

Đơn cử, tại Nghị quyết 02 năm 2026, Chính phủ không chỉ đặt mục tiêu cải thiện thứ hạng trên các bảng xếp hạng quốc tế mà còn nhấn mạnh việc nâng cao các chỉ số trong nước, qua đó tạo động lực cải cách từ trung ương tới địa phương – đặc biệt ở những cấp trực tiếp giải quyết thủ tục hành chính và cung cấp dịch vụ công cho người dân, doanh nghiệp.

Một điểm đáng chú ý khác là mục tiêu phát triển doanh nghiệp được nâng lên rõ rệt. Nếu các năm trước, mục tiêu tăng số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại thị trường thường ở mức trên 10%, thì năm 2026, con số này được nâng lên 15–20%. Đây là kỳ vọng lớn, phản ánh vai trò trung tâm của khu vực doanh nghiệp trong tạo việc làm, mở rộng sản xuất và thúc đẩy tăng trưởng.

Có thể nói, hai nghị quyết đầu năm không tồn tại tách rời mà tạo thành một chỉnh thể thống nhất, tương tác và hỗ trợ lẫn nhau nhằm thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội năm 2026. Trong 12 nhóm nhiệm vụ, giải pháp của Nghị quyết 01, yêu cầu tiếp tục cải thiện mạnh mẽ môi trường kinh doanh được đặt ra như một trục xuyên suốt – nội dung sẽ được phân tích sâu hơn khi bàn về các giải pháp cụ thể tại Nghị quyết 02 của Chính phủ.

- Trong 12 nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm đặt ra tại Nghị quyết 01 của Chính phủ thì đâu là những nhóm nhiệm vụ, giải pháp mà chúng ta thấy rằng là chúng ta cần phải được ưu tiên đầu tiên?

TS Nguyễn Minh Thảo: Nghị quyết 01 của Chính phủ đặt ra nhiều mục tiêu quan trọng, từ đẩy mạnh giải ngân đầu tư công, xúc tiến thương mại, phát triển kinh tế tư nhân, khoa học – công nghệ đến chuyển đổi số. Tuy nhiên, trong 12 nhóm giải pháp, tôi đặc biệt nhấn mạnh nhóm giải pháp về hoàn thiện đồng bộ thể chế pháp luật, nâng cao hiệu quả thi hành, cắt giảm – đơn giản hóa thủ tục hành chính và cải thiện môi trường kinh doanh. Nếu thực hiện thực chất, đây sẽ là dư địa nguồn lực rất lớn cho tăng trưởng.

Việc hoàn thiện thể chế phải hướng tới tháo gỡ điểm nghẽn, khắc phục bất cập và chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển. Không chỉ dừng ở quan điểm “không quản được thì cấm”, mà còn phải tránh tình trạng không cấm nhưng lại dựng lên quá nhiều rào cản làm xói mòn động lực phát triển. Cải cách thể chế vì vậy cần xử lý cả những rào cản vô hình đang cản trở doanh nghiệp.

Một yêu cầu quan trọng khác là nâng cao tính ổn định, nhất quán của chính sách. Thời gian qua, nhiều quy định thay đổi liên tục, tiềm ẩn rủi ro cho hoạt động sản xuất kinh doanh. Muốn khơi thông nguồn lực, cần có đánh giá khách quan, độc lập về tác động chính sách để vừa bảo đảm yêu cầu quản lý, vừa thúc đẩy phát triển.

Song song đó, phải nâng cao hiệu lực thực thi. Tinh thần “lấy thực thi làm thước đo hiệu quả, lấy sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp làm động lực cải cách” cần được quán triệt. Nếu môi trường kinh doanh thực sự được cải thiện, Việt Nam không chỉ nâng hạng chỉ số quốc tế mà còn nâng cao mức độ hài lòng trong nước.

Bên cạnh cải cách thể chế, đột phá về khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng là trụ cột quan trọng. Chính sách đã có, nhưng cần được thể chế hóa và triển khai hiệu quả để trở thành động lực nâng cao năng suất và tạo tăng trưởng mới.

Tinh thần “thể chế thông thoáng, hạ tầng thông suốt, quản trị thông minh, cách làm thông dụng” của Nghị quyết 02 hoàn toàn tương đồng với mục tiêu của Nghị quyết 01. Đây là “bộ đôi” nghị quyết đầu năm được cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng, bởi đặt mục tiêu cao, giải pháp toàn diện và nhấn mạnh hiệu quả thực thi. Nếu được triển khai đầy đủ, thực chất, các giải pháp này sẽ tạo bệ đỡ để kinh tế Việt Nam tăng tốc, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Cần tiêu chí rõ ràng để cắt giảm điều kiện kinh doanh

- Nhưng thực thi chính sách luôn là yếu tố tạo nên nhiều lo ngại trong quá trình cải thiện môi trường kinh doanh. Theo quan điểm của bà, thách thức nằm ở đâu?

TS Nguyễn Minh Thảo: Có thể thấy, Nghị quyết 02/2026 được ban hành trong bối cảnh hàng loạt nghị quyết quan trọng về cải cách đang được triển khai ở nhiều lĩnh vực như Nghị quyết 57 về khoa học – công nghệ, Nghị quyết 59 về "Hội nhập quốc tế trong tình hình mới", Nghị quyết 66 về xây dựng và thi hành pháp luật, Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, hay mới đây là Nghị quyết 79 về kinh tế nhà nước. Ở các khía cạnh khác nhau, các Nghị quyết của Trung ương đều hướng tới việc tạo động lực mới cho cải cách. Vì vậy, Nghị quyết 02/2026 ra đời trong tổng thể đó và nhấn mạnh yêu cầu quán triệt, triển khai đồng bộ các mục tiêu, định hướng đã đề ra.

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi là làm thế nào để hiện thực hóa các mục tiêu, đặc biệt là những chủ trương lớn của Bộ Chính trị. Theo tôi, thách thức đầu tiên nằm ở chất lượng thể chế hóa chính sách. Chúng ta ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật, nhưng các văn bản đó đã thực sự đi vào cuộc sống hay chưa, được thực thi ra sao, thì cần được đánh giá một cách nghiêm túc.

Bên cạnh đó, chất lượng xây dựng pháp luật vẫn là vấn đề đáng lưu ý. Không ít văn bản vừa ban hành đã phải sửa đổi, bổ sung, cho thấy công tác soạn thảo còn hạn chế. Điều này đòi hỏi phải nâng cao chất lượng lập pháp, đặc biệt là chú trọng nguồn nhân lực tham gia xây dựng pháp luật.

Một điểm nan giải khác là sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa các hệ thống pháp luật. Nếu không có cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan để xử lý các vấn đề liên ngành, những vướng mắc này sẽ tiếp tục làm mất cơ hội và động lực kinh doanh.

Cuối cùng, yếu tố thực thi cũng rất quan trọng. Cần có giải pháp mạnh mẽ, triệt để hơn để khắc phục tâm lý sợ sai trong đội ngũ thực thi, bởi nếu không tháo gỡ được điểm nghẽn này, các chủ trương, nghị quyết dù đúng đắn cũng khó đi vào thực tế.

- Mục tiêu năm 2026 là cắt giảm, đơn giản hóa 100% điều kiện đầu tư kinh doanh không cần thiết, chồng chéo, mâu thuẫn hoặc quy định chung chung, thiếu rõ ràng. Theo bà, liệu chúng ta có thể đạt được mục tiêu này hay không? Và những điều kiện tiên quyết nào cần được bảo đảm để các cam kết cải cách thực sự đi vào cuộc sống?

TS Nguyễn Minh Thảo: Cả Nghị quyết 01 và Nghị quyết 02 đều nhấn mạnh một nội dung xuyên suốt là khơi thông nguồn lực, đặc biệt thông qua việc xử lý các dự án tồn đọng và cải thiện môi trường kinh doanh.

Với những dự án đang vướng mắc, theo tôi, cơ chế giải quyết cần bảo đảm tính linh hoạt, thay vì quá cứng nhắc như hiện nay. Tâm lý sợ sai vẫn còn phổ biến, vì vậy cần những giải pháp mạnh mẽ, triệt để hơn để tạo dư địa tháo gỡ khó khăn. Đồng thời, phải tăng cường cơ chế phối hợp giữa các bên liên quan; nếu tiếp tục thiếu đồng bộ như thời gian qua thì rất khó hiện thực hóa mục tiêu đề ra.

Đối với yêu cầu cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện đầu tư kinh doanh và thủ tục hành chính, đây không phải là giải pháp mới. Vấn đề là chúng ta đã làm được đến đâu và còn tồn tại những rào cản nào trong môi trường kinh doanh. Hiện nay dường như vẫn thiếu các nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá một cách đầy đủ, từ đó nhận diện chính xác những nội dung cần tiếp tục cải cách.

Mục tiêu đơn giản hóa 100% điều kiện đầu tư kinh doanh không cần thiết hoặc chồng chéo là rất rõ ràng, nhưng trước hết phải xác định cụ thể thế nào là “không cần thiết”, thế nào là “mâu thuẫn”.

Cần có cơ sở, tiêu chí minh bạch và được luật hóa rõ ràng để làm căn cứ thực hiện. Bên cạnh đó, công tác giám sát thi hành và phản biện xã hội cũng cần được tăng cường để bảo đảm cải cách đi vào thực chất.

Trân trọng cảm ơn bà!