Thị trường carbon: Không thiếu vốn chỉ thiếu dự án tốt và cơ chế chưa rõ ràng

Điểm nghẽn là thiếu các dự án đủ tốt, minh bạch, tiềm năng

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, thị trường carbon đang nổi lên như một công cụ kinh tế quan trọng, không chỉ giúp giảm phát thải mà còn tái cấu trúc năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và dần trở thành một loại “tài sản”. Tuy nhiên, để thị trường này thực sự vận hành hiệu quả, Việt Nam cần đồng thời hoàn thiện khung chính sách và nâng cao năng lực nội tại của khu vực doanh nghiệp.

TS Nguyễn Phương Nam - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp xanh TP.HCM, cho biết trong số 110 doanh nghiệp được lựa chọn thí điểm hạn ngạch tham gia thị trường carbon giai đoạn 2025 – 2026, có 51 doanh nghiệp thuộc ngành xi măng, 34 cơ sở nhiệt điện và 25 cơ sở sắt thép.

Theo ông Nam, phần lớn doanh nghiệp hiện tham gia với vai trò tuân thủ hạn ngạch, song nhu cầu thực tế lại rất lớn. “Có thể nói, cứ 10 doanh nghiệp thì có tới 9 đơn vị mong muốn tham gia thị trường, nhưng vấn đề là họ cần hiểu rõ vai trò và vị trí của mình”, ông nói.

Trên thực tế, trước khi thị trường carbon hình thành, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã chủ động chuyển đổi theo yêu cầu quốc tế, đặc biệt là các doanh nghiệp xuất khẩu. Sản phẩm của họ đã hiện diện tại nhiều thị trường, cho thấy năng lực không hề thua kém, thậm chí có phần tiên phong trong một số lĩnh vực.

Về nguồn lực tài chính, ông Nam cho rằng, vốn không phải rào cản lớn khi hệ thống ngân hàng sẵn sàng cung ứng. Tuy nhiên, điểm nghẽn nằm ở việc thiếu các dự án đủ tốt, minh bạch và có tiềm năng. Bên cạnh đó là hạn chế về nhận thức, bao gồm cả cơ hội lẫn rủi ro tài chính và pháp lý.

Liên quan đến khung pháp lý, ông đánh giá các cơ quan quản lý đang hoàn thiện rất nhanh, tạo nền tảng quan trọng cho việc vận hành thị trường. Đồng thời, nhận thức của doanh nghiệp cũng dần rõ ràng hơn: nếu chỉ tham gia theo hướng tuân thủ, đó sẽ là chi phí; nhưng nếu tạo ra được tín chỉ carbon, “hàng hóa” của thị trường – doanh nghiệp có thể chủ động lựa chọn giao dịch để tối ưu giá trị.

Dù vậy, vấn đề lớn hiện nay là quyền sở hữu tín chỉ carbon chưa thực sự rõ ràng, khiến doanh nghiệp còn dè dặt đầu tư. Quá trình tạo ra một tín chỉ thường kéo dài từ 1,5 – 2 năm, đòi hỏi quy trình kỹ thuật phức tạp, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) cùng nhiều thủ tục pháp lý, tiêu tốn đáng kể nguồn lực.

Ngoài ra, phần lớn doanh nghiệp vẫn chưa có bộ phận chuyên trách về carbon, khiến việc triển khai còn hạn chế dù ý chí tham gia đã có. Tuy nhiên, ông Nam khẳng định doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn sẵn sàng bước vào thị trường này.

“Trong giai đoạn đầu, doanh nghiệp có thể tham gia theo hướng tuân thủ, nhưng về lâu dài sẽ chủ động tham gia sâu hơn khi điều kiện thuận lợi. Đồng thời nhận định Việt Nam có nhiều lợi thế như nguồn năng lượng tái tạo dồi dào, sinh khối và điều kiện kinh tế - xã hội thuận lợi. Đây sẽ là nền tảng để doanh nghiệp tận dụng cơ hội lớn từ thị trường các-bon trong thời gian tới.

Ba lưu ý với doanh nghiệp

Theo ông Phạm Nam Hưng, đại diện Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thị trường các-bon tại Việt Nam được xây dựng dựa trên hai loại hàng hóa chính gồm hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Trong đó, hạn ngạch là lượng phát thải khí nhà kính được phân bổ cho từng doanh nghiệp, còn tín chỉ carbon phản ánh kết quả giảm phát thải từ các dự án cụ thể.

Ông Hưng cho biết, Việt Nam đã có quá trình chuẩn bị từ sớm, bắt đầu từ giai đoạn 2012–2013, đưa ra các cam kết quốc tế về giảm phát thải từ năm 2015 và nâng mức cam kết vào năm 2021 với mục tiêu đạt phát thải ròng bằng “0”. Việc hình thành thị trường carbon được xác định là công cụ kinh tế quan trọng nhằm điều tiết phát thải và huy động nguồn lực tài chính cho các hoạt động giảm phát thải.

Về khung pháp lý, Chính phủ đã ban hành hàng loạt văn bản quan trọng để từng bước hoàn thiện thị trường, trong đó có các nghị định quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và cơ chế vận hành sàn giao dịch carbon trong nước, cùng các quyết định chiến lược triển khai cam kết tại COP26 và phát triển thị trường các-bon quốc gia.

Ở góc độ kỹ thuật, ông Hưng nhấn mạnh hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV) là nền tảng cốt lõi để thị trường vận hành hiệu quả. Nếu trước đây việc kiểm kê chủ yếu thực hiện ở cấp quốc gia theo phương pháp tổng hợp, thì hiện nay cần triển khai chi tiết đến từng cơ sở sản xuất. Để hỗ trợ doanh nghiệp, cơ quan quản lý đang xây dựng hệ thống MRV theo hướng số hóa, giúp giảm chi phí và nâng cao tính minh bạch. Đồng thời, hệ thống đăng ký quốc gia về phát thải và tín chỉ carbon cũng đang được hình thành nhằm tạo nền tảng quản lý tập trung cho toàn thị trường.

Tuy nhiên, theo ông Hưng, thách thức lớn hiện nay là việc thu thập dữ liệu phát thải còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt tại các ngành chưa có hệ số phát thải cụ thể. Trong thời gian tới, hệ thống dữ liệu sẽ tiếp tục được hoàn thiện theo hướng chi tiết hơn, đồng thời điều chỉnh tần suất kiểm kê theo hướng linh hoạt để đáp ứng yêu cầu vận hành thị trường.

Theo lộ trình, giai đoạn 2026–2028 sẽ là thời kỳ thí điểm thị trường carbon tại Việt Nam, nhằm giúp doanh nghiệp làm quen với cơ chế vận hành, đồng thời để cơ quan quản lý tích lũy kinh nghiệm thực tiễn.

Ở góc độ pháp lý, bà Vũ Thị Châu Quỳnh, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ Tài chính), lưu ý doanh nghiệp cần chủ động nắm bắt quy định, xây dựng hệ thống quản trị hạn ngạch phát thải một cách bài bản. Đồng thời, cần hình thành đội ngũ nhân sự chuyên trách để quản lý “tài sản” carbon và có chiến lược dài hạn nhằm tối ưu chi phí tuân thủ, thông qua lựa chọn công nghệ phù hợp hoặc áp dụng các cơ chế bù trừ phát thải.