Thị trường tín chỉ carbon: Nguồn cung thiếu hụt, giá tăng nhanh

Giá trị thị trường tăng dù khối lượng suy giảm

Báo cáo "Toàn cảnh tín chỉ các-bon 2025" của Sylvera (công ty công nghệ khí hậu có trụ sở tại London - Anh) chỉ ra, bức tranh tổng thể của thị trường tín chỉ các-bon năm 2025 cho thấy một nghịch lý bề ngoài nhưng lại hợp lý về bản chất: khối lượng tín chỉ phát hành và được sử dụng đều giảm, trong khi giá trị thị trường lại tăng.

Cụ thể, tổng lượng tín chỉ được hủy (retired) giảm 4,5%, xuống còn 168 triệu tín chỉ; lượng tín chỉ phát hành mới giảm mạnh hơn, 6,9%, còn 270 triệu tín chỉ - mức thấp nhất kể từ năm 2020. Tuy nhiên, tổng chi tiêu cho tín chỉ các-bon lại tăng hơn 6%, đạt khoảng 1,04 tỷ USD, với mức giá bình quân gia quyền khoảng 6,1 USD mỗi tín chỉ.

Diễn biến này phản ánh một sự dịch chuyển mang tính cấu trúc: thị trường không còn được dẫn dắt bởi số lượng, mà bởi chất lượng và giá. Người mua ngày càng sẵn sàng trả giá cao hơn cho các tín chỉ carbon có tính toàn vẹn khí hậu cao, được xếp hạng tốt theo hệ thống đánh giá của Sylvera.

Tỷ trọng tín chỉ chất lượng cao (xếp hạng BB trở lên) trong tổng lượng tín chỉ được hủy đã tăng từ 44% năm 2024 lên 50% năm 2025; đáng chú ý hơn, nhóm tín chỉ này chiếm tới 70% tổng chi tiêu, so với 61% của năm trước đó.

Song song với xu hướng này là sự phân hóa ngày càng rõ rệt giữa các loại hình dự án. Các dự án thế hệ cũ, đặc biệt là một phần các dự án năng lượng tái tạo và REDD+ đời đầu, đang dần mất sức hút do những lo ngại về tính bổ sung và rủi ro ghi nhận tín chỉ vượt mức.

Ngược lại, các dự án dựa vào thiên nhiên thế hệ mới như ARR, IFM, nông nghiệp các-bon, hay các dự án giảm phát thải trong lĩnh vực chất thải và công nghiệp lại được ưu tiên hơn.

Trong khi đó, các dự án hấp thụ các-bon bền vững dù vẫn chiếm tỷ trọng rất nhỏ về khối lượng, lại đóng vai trò then chốt trong việc định hình mặt bằng giá mới của thị trường.

Một hệ quả quan trọng của việc ưu tiên chất lượng là tình trạng thiếu hụt tín chỉ được xếp hạng cao, đã kéo dài sang năm thứ ba liên tiếp. Nguồn cung tín chỉ BBB+ trở lên không theo kịp nhu cầu, khiến tồn kho của nhóm này liên tục sụt giảm kể từ năm 2023.

Trái lại, thị trường vẫn dư thừa lớn các tín chỉ chất lượng thấp hoặc chưa được xếp hạng, với thặng dư hàng năm lên tới hàng chục triệu tấn. Sự đối lập này khiến nhiều tín chỉ thế hệ cũ đứng trước nguy cơ trở thành “tài sản mắc kẹt” (stranded assets), trong khi các tín chỉ chất lượng cao ngày càng trở nên khan hiếm và đắt đỏ.

Bức tranh giá cả cũng phản ánh rõ nét sự trưởng thành của thị trường. Dù giá bình quân toàn thị trường chỉ tăng nhẹ, mức độ phân hóa giá giữa các dự án lại rất lớn. Các dự án ARR có thể được giao dịch từ 2 USD đến trên 50 USD mỗi tín chỉ; riêng các dự án ARR đạt xếp hạng BBB+ có giá bình quân trên 26 USD, cao gần gấp đôi so với các dự án có xếp hạng thấp hơn.

Điều này cho thấy chất lượng đã trở thành yếu tố chi phối trực tiếp việc hình thành giá, thay vì chỉ là một tiêu chí mang tính tham khảo như trước đây.

Cuộc đua giành nguồn cung trong thập niên tới

Nếu chất lượng là trục dọc tái định hình giá trị thị trường, thì nhu cầu phục vụ tuân thủ chính là trục ngang đang mở rộng nhanh chóng và có khả năng thay đổi cán cân cung - cầu toàn cầu.

Năm 2025, các chương trình tuân thủ đã chiếm khoảng 23% tổng lượng tín chỉ được hủy, tăng đáng kể so với những năm trước. Các cơ chế như hệ thống mua bán phát thải tại California, thuế các-bon của Nam Phi hay Chile, cùng với sự chuẩn bị cho các hệ thống quy mô lớn hơn tại Trung Quốc, Nhật Bản, Brazil và Indonesia, đang tạo ra một nguồn cầu mới, ổn định và mang tính bắt buộc.

Theo mô hình dự báo của Sylvera, nhu cầu tuân thủ có thể vượt nhu cầu tự nguyện ngay từ năm 2027, chủ yếu do hạn chót Giai đoạn 1 của CORSIA (Chương trình bù trừ và giảm thiểu carbon cho hàng không quốc tế) vào tháng 1/2028.

Trong trung và dài hạn, các hệ thống tuân thủ trong nước được dự báo sẽ trở thành động lực nhu cầu chi phối, vượt cả CORSIA lẫn thị trường tự nguyện vào giữa thập niên 2030. Điều này đánh dấu sự đảo chiều so với hơn một thập kỷ trước, khi thị trường tín chỉ các-bon chủ yếu được thúc đẩy bởi các cam kết tự nguyện của doanh nghiệp.

Một biểu hiện rõ rệt của nỗi lo thiếu hụt nguồn cung trong tương lai là sự bùng nổ của thị trường offtake (mua trước – nhận hàng sau). Năm 2025, tổng giá trị các thỏa thuận cam kết mua dài hạn được công bố đạt khoảng 12,3 tỷ USD, cao gấp hơn 12 lần giá trị của lượng tín chỉ được sử dụng trong cùng năm.

Tuy nhiên, các thỏa thuận này chỉ tương đương khoảng 12 triệu tín chỉ mỗi năm cho đến năm 2035, với mức giá bình quân lên tới khoảng 180 USD mỗi tín chỉ, chủ yếu tập trung vào các dự án hấp thụ các-bon bền vững. Đáng chú ý, thị trường offtake hiện bị chi phối bởi một số rất ít người mua lớn, trong đó riêng Microsoft chiếm phần áp đảo.

Bên cạnh đó, Điều 6 của Thỏa thuận Paris đang được triển khai nhanh hơn, với 20 thỏa thuận song phương mới được ký trong năm 2025 và các giao dịch ITMO ( tín chỉ các-bon cấp quốc gia được giao dịch giữa các chính phủ hoặc theo ủy quyền của chính phủ) quy mô lớn đầu tiên được hoàn tất.

Trong bối cảnh các thị trường ngày càng hội tụ, điều chỉnh tương ứng (Corresponding Adjustments - CA) nổi lên như một tiêu chí phân biệt mang tính nền tảng giữa các loại tín chỉ. Không chỉ là yêu cầu kỹ thuật để tránh tính trùng lặp, CA đang dần trở thành một “thành phần” có giá trị riêng, thậm chí có khả năng hình thành một thị trường tách biệt trong tương lai gần.

CEO Sylvera - Allister Furey cho rằng, tất cả những yếu tố trên cho thấy thị trường tín chỉ các-bon đang bước vào một giai đoạn cạnh tranh gay gắt hơn về nguồn cung, nơi chất lượng, khả năng đáp ứng yêu cầu tuân thủ và điều chỉnh tương ứng sẽ quyết định ai là người nắm lợi thế.

Với các nhà phát triển dự án, “cửa sổ” để kịp căn chỉnh theo các chuẩn chất lượng và tiêu chí tuân thủ đang dần khép lại; còn với các bên mua và nhà đầu tư, việc định vị sớm và ký kết các cam kết dài hạn có thể là chìa khóa để tránh rơi vào thế bị động trong thập niên tới.