Siết quản lý hạn ngạch và tín chỉ carbon: Hoàn thiện nền tảng cho thị trường 'xanh'

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Thông tư số 11/2026/TT-BNNMT quy định về quản lý, vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Văn bản được xây dựng trên cơ sở Luật Bảo vệ môi trường 2020 (đã được sửa đổi, bổ sung) và các nghị định liên quan đến giảm nhẹ phát thải, trong đó có Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon.

Theo quy định, Hệ thống đăng ký quốc gia là nơi ghi nhận tập trung toàn bộ hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon trên lãnh thổ Việt Nam. Mỗi hạn ngạch, tín chỉ được cấp một mã trong nước và số sê-ri riêng, lưu trữ dưới dạng dữ liệu điện tử, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc, tránh trùng lặp và gian lận; mã đã hủy sẽ không được tái cấp.

Dữ liệu do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý được xác định là dữ liệu gốc để đối chiếu, hiệu chỉnh khi có sai lệch giữa các hệ thống (trừ trường hợp liên quan đến hoạt động lưu ký, giao dịch và thanh toán). Việc đối soát dữ liệu giao dịch, số dư sở hữu và thông tin tài khoản được thực hiện định kỳ vào cuối mỗi ngày làm việc nhằm bảo đảm minh bạch.

Thông tư điều chỉnh toàn bộ hoạt động quản lý, vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia. Đối tượng áp dụng gồm các đơn vị trực thuộc Bộ; Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam; Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam; Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội; cùng các cơ quan, tổ chức có cơ sở được phân bổ hạn ngạch, các chủ dự án đăng ký theo cơ chế trao đổi - bù trừ tín chỉ và các bên liên quan.

Nguyên tắc phối hợp, trao đổi dữ liệu giữa Bộ và các đơn vị liên quan phải bảo đảm kịp thời, chính xác, đầy đủ, đồng bộ và tuân thủ quy định về an toàn thông tin mạng. Thông tin đăng ký được đồng bộ để phục vụ hoạt động giao dịch trên thị trường.

Mỗi cơ quan, tổ chức được cấp duy nhất một tài khoản đăng ký gắn với mã số thuế. Trong tài khoản có các tiểu khoản chức năng như đăng ký chung, giao dịch, chuyển giao, vay mượn, bù trừ, nộp trả và phong tỏa - mô hình tương tự hệ thống lưu ký tài sản tài chính.

Trong vòng 5 ngày làm việc kể từ khi có quyết định phân bổ hạn ngạch hoặc cấp tín chỉ, Bộ phải hoàn tất việc đăng ký trên hệ thống và thông báo cho các bên liên quan. Giao dịch được thực hiện hoàn toàn bằng phương thức điện tử, xác thực qua nền tảng của Cổng Dịch vụ công quốc gia; sau xác thực có giá trị pháp lý tương đương văn bản có chữ ký hợp pháp.

Chủ tài khoản có thể ký gửi hạn ngạch, tín chỉ tại Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam để tham gia giao dịch; quy trình ký gửi hoặc rút ký gửi được xử lý trong thời gian ngắn, tối đa một ngày làm việc kể từ khi có xác nhận.

Thông tư quy định cụ thể cơ chế chuyển giao, vay mượn và bù trừ hạn ngạch phát thải. Doanh nghiệp được phép chuyển một phần hạn ngạch sang giai đoạn kế tiếp hoặc vay mượn từ giai đoạn sau theo quy định. Khi tín chỉ carbon được sử dụng để bù trừ, hệ thống sẽ ghi nhận và hủy đăng ký lượng tương ứng để tránh sử dụng lặp lại.

Việc chuyển quyền sở hữu ngoài hệ thống giao dịch chỉ được thực hiện khi hạn ngạch, tín chỉ nằm trong tiểu khoản Đăng ký chung và phải bảo đảm hồ sơ trung thực, chính xác. Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp nhận, thẩm tra và ghi nhận chuyển quyền trong thời hạn từ 2-5 ngày làm việc, nhưng không chịu trách nhiệm đối với các tranh chấp phát sinh ngoài phạm vi xử lý hồ sơ.

Thông tư cũng quy định các trường hợp hủy đăng ký như nộp trả, sử dụng để bù trừ, hủy tự nguyện hoặc bị thu hồi theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Trường hợp toàn bộ số lượng theo một mã trong nước bị hủy, mã đó cũng chấm dứt hiệu lực.

Để hệ thống hoạt động an toàn, văn bản đặt ra cơ chế xử lý sự cố và tạm ngừng hoạt động khi cần thiết. Sự cố kỹ thuật hoặc sai sót nghiệp vụ phải được xử lý kịp thời, minh bạch; các bên liên quan phải được thông báo trong vòng 24 giờ kể từ thời điểm xảy ra sự cố.

Cục Biến đổi khí hậu được giao chủ trì tổ chức, quản lý và vận hành hệ thống; cấp và quản lý mã trong nước, số sê-ri; thực hiện mở, phong tỏa hoặc đóng tài khoản đăng ký theo quy định.

Thông tư có hiệu lực từ 30/3/2026. Trong quá trình triển khai, các cơ quan, tổ chức có thể phản ánh vướng mắc về Bộ (qua Cục Biến đổi khí hậu) để được hướng dẫn.

Việc hoàn thiện Hệ thống đăng ký quốc gia được xem là bước đi quan trọng nhằm thiết lập “xương sống” dữ liệu cho thị trường carbon nội địa - nơi kiểm soát cung, cầu và lịch sử giao dịch.

Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào năng lực đo lường, báo cáo và thẩm tra phát thải của từng ngành, từng địa phương, cũng như khả năng giảm chi phí tuân thủ và tạo niềm tin cho doanh nghiệp trong giai đoạn đầu vận hành.