Toan tính của Trung Quốc, phòng thủ dài hạn cho những 'cuộc chiến' mới

Thay vì tiếp tục mô hình tăng trưởng nhanh dựa vào xuất khẩu và đầu tư như hai thập niên trước, Bắc Kinh đang điều chỉnh lại toàn bộ cách tiếp cận phát triển, tập trung vào ổn định nội tại và khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.

Những biến động gần đây - từ xung đột Trung Đông, cạnh tranh chiến lược với Mỹ, cho tới sự gián đoạn chuỗi cung ứng - đã khiến môi trường quốc tế trở nên khó đoán hơn. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc đang chủ động định vị vai trò của mình trong hệ thống kinh tế toàn cầu.

Các chính sách được triển khai trong năm 2025 - 2026 cho thấy một xu hướng rõ ràng của nước này: Giảm tốc có kiểm soát, ưu tiên chất lượng tăng trưởng và chuẩn bị cho một chu kỳ cạnh tranh dài hạn. Điều này đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Trung Quốc tự định vị là "trụ ổn định" trong thế giới bất định

Một trong những thông điệp nổi bật của Trung Quốc trong thời gian gần đây là vai trò “ổn định” mà nước này muốn đảm nhận trong bối cảnh toàn cầu nhiều biến động. Tại Diễn đàn Phát triển Trung Quốc năm 2026, Thủ tướng Lý Cường nhấn mạnh cam kết duy trì môi trường kinh doanh cởi mở và ổn định cho các nhà đầu tư quốc tế, đồng thời khẳng định sẽ tiếp tục thúc đẩy toàn cầu hóa kinh tế.

Thông điệp này không phải ngẫu nhiên. Trong khi nhiều nền kinh tế lớn có xu hướng gia tăng bảo hộ và ưu tiên lợi ích nội địa, Trung Quốc đang cố gắng xây dựng hình ảnh là một đối tác đáng tin cậy, đặc biệt với các nước đang phát triển và các doanh nghiệp đa quốc gia. Việc mở rộng tiếp cận thị trường và cải thiện môi trường đầu tư được xem là công cụ quan trọng để duy trì dòng vốn nước ngoài.

Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đã báo cáo thặng dư thương mại kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD trong năm 2025.

Song song với đó, Trung Quốc cũng gia tăng vai trò ngoại giao trong các vấn đề toàn cầu. Liên quan đến căng thẳng tại Trung Đông, Bắc Kinh nhiều lần kêu gọi các bên kiềm chế và cảnh báo nguy cơ leo thang xung đột có thể gây ra “vòng xoáy nguy hiểm” đối với kinh tế thế giới.

Cách tiếp cận này phản ánh chiến lược rộng hơn: Trung Quốc muốn thể hiện mình như một lực lượng ổn định trong hệ thống quốc tế, đối lập với hình ảnh bất định và xung đột ngày càng gia tăng ở nhiều khu vực. Tuy nhiên, các nhà quan sát quốc tế cho rằng đây cũng là nỗ lực nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế của chính Trung Quốc, vốn phụ thuộc lớn vào môi trường thương mại toàn cầu ổn định.

Ngoài ra, việc thu hút đầu tư nước ngoài cũng đang trở thành ưu tiên cấp bách. Dòng vốn FDI vào Trung Quốc đã có dấu hiệu suy giảm trong những năm gần đây do căng thẳng địa chính trị và lo ngại về môi trường kinh doanh. Trước tình hình đó, chính phủ Trung Quốc đã cam kết đảm bảo “đối xử quốc gia” cho doanh nghiệp nước ngoài và mở rộng các lĩnh vực tiếp cận thị trường.

Tuy nhiên, hiệu quả của các cam kết này vẫn còn là dấu hỏi. Một số doanh nghiệp quốc tế vẫn tỏ ra thận trọng do lo ngại về rủi ro chính sách và môi trường pháp lý. Điều này cho thấy việc xây dựng lại niềm tin sẽ là một quá trình dài hạn, không thể đạt được chỉ bằng các tuyên bố chính sách.

Tái cấu trúc mô hình tăng trưởng: Từ xuất khẩu sang nội địa

Ở cấp độ chiến lược, thay đổi quan trọng nhất của Trung Quốc hiện nay là quá trình tái cân bằng mô hình tăng trưởng. Trong nhiều thập kỷ, nền kinh tế Trung Quốc phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu và đầu tư hạ tầng. Tuy nhiên, mô hình này đang bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu suy yếu và rủi ro thương mại gia tăng.

Chiến lược “tuần hoàn kép” được đưa ra nhằm giải quyết vấn đề này, với mục tiêu tăng vai trò của thị trường nội địa trong khi vẫn duy trì kết nối với kinh tế toàn cầu.

Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Trung Quốc đã bắt đầu điều chỉnh chính sách theo hướng hỗ trợ tiêu dùng và giảm phụ thuộc vào đầu tư. Các biện pháp bao gồm tăng chi tiêu công, cải cách hệ thống phúc lợi và khuyến khích khu vực tư nhân phát triển.

Thủ tướng Lý Cường cho biết chính phủ nước này sẽ thúc đẩy tiêu dùng hộ gia đình bằng cách tăng cường hỗ trợ tín dụng cho các nhà cung cấp dịch vụ, nâng cao chính sách trợ cấp lãi suất cho vay tiêu dùng cá nhân và mở rộng nguồn cung các dịch vụ chất lượng cao.

Tuy nhiên, một trong những thách thức lớn nhất là tâm lý người tiêu dùng. Thay vì tăng chi tiêu, nhiều hộ gia đình Trung Quốc lại có xu hướng tiết kiệm nhiều hơn. Hiện tượng này, được gọi là “shadow saving”, phản ánh sự bất an về tương lai kinh tế, đặc biệt khi thị trường bất động sản suy yếu và tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ tăng cao.

Việc tiêu dùng phục hồi chậm không chỉ ảnh hưởng đến tăng trưởng trong nước mà còn tác động tới kinh tế toàn cầu. Trung Quốc là thị trường tiêu thụ lớn đối với nhiều ngành hàng, từ hàng xa xỉ đến nguyên liệu công nghiệp. Khi nhu cầu nội địa yếu, các doanh nghiệp quốc tế cũng chịu ảnh hưởng theo.

Thay vì theo đuổi tăng trưởng nhanh bằng mọi giá, Trung Quốc đang chấp nhận tốc độ tăng trưởng thấp hơn để đổi lấy sự bền vững và khả năng chống chịu. Mục tiêu tăng trưởng GDP khoảng 4,5-5% được đánh giá là thực tế hơn so với các mức cao trước đây. Mức tăng trưởng này cho phép Trung Quốc duy trì ổn định kinh tế mà không cần sử dụng các biện pháp kích thích quá mạnh, vốn có thể làm gia tăng rủi ro tài chính.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng sẽ không diễn ra trong ngắn hạn. Nó đòi hỏi cải cách sâu rộng về thể chế, phân phối thu nhập và hệ thống an sinh xã hội. Đây là những vấn đề phức tạp, có thể ảnh hưởng đến cấu trúc kinh tế và xã hội của Trung Quốc trong nhiều năm tới.

Chuẩn bị dài hạn: Năng lượng, công nghệ và an ninh kinh tế

Bên cạnh việc tái cấu trúc kinh tế, Trung Quốc đang đẩy mạnh các chiến lược dài hạn nhằm tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc toàn cầu. Một trong những lĩnh vực được ưu tiên là năng lượng.

Theo các báo cáo quốc tế, Trung Quốc đã tích lũy khoảng 1,4 tỷ thùng dầu dự trữ chiến lược, hạn chế xuất khẩu đồng thời đa dạng hóa nguồn cung từ nhiều khu vực khác nhau. Điều này giúp nước này giảm thiểu tác động từ các biến động địa chính trị, đặc biệt là tại Trung Đông - khu vực cung cấp phần lớn dầu mỏ cho châu Á.

Trung Quốc đã ra lệnh cấm xuất khẩu nhiên liệu tinh chế ngay lập tức trong tháng 3, một bước tiếp theo nhằm ngăn chặn tình trạng thiếu nhiên liệu trong nước tiềm tàng do cuộc chiến tranh Mỹ-Israel chống Iran gây ra. Lệnh cấm do Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Trung Quốc (NDRC) ban hành bao gồm việc vận chuyển xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay.

Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn không hoàn toàn miễn nhiễm với rủi ro. Giá năng lượng tăng có thể làm gia tăng áp lực lạm phát và ảnh hưởng đến chi phí sản xuất. Do đó, song song với tích trữ dầu, nước này cũng đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo và công nghệ sạch nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Trong lĩnh vực công nghệ, Trung Quốc đang theo đuổi mục tiêu tự chủ trong các ngành then chốt như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và công nghệ sinh học. Kế hoạch 5 năm giai đoạn 2026-2030 xác định đây là các lĩnh vực chiến lược, đóng vai trò quyết định trong cạnh tranh toàn cầu.

Đáng chú ý, Trung Quốc không từ bỏ thế mạnh sản xuất truyền thống mà tìm cách nâng cấp chuỗi giá trị. Điều này cho phép nước này vừa duy trì vị thế “công xưởng thế giới”, vừa từng bước chuyển lên các phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn.

Ngoài ra, chính phủ Trung Quốc cũng đang tăng cường quản lý rủi ro tài chính. Một số đề xuất cải cách gần đây tập trung vào việc siết chặt giám sát hệ thống ngân hàng và thị trường vốn, nhằm ngăn chặn nguy cơ khủng hoảng tài chính trong bối cảnh nợ công và nợ doanh nghiệp tăng cao.

Những động thái này cho thấy Trung Quốc đang chuẩn bị cho một giai đoạn cạnh tranh dài hạn, trong đó yếu tố công nghệ, năng lượng và an ninh kinh tế sẽ đóng vai trò quyết định.

Tổng thể, các chính sách và động thái của Trung Quốc cho thấy một chiến lược nhất quán: ưu tiên ổn định nội tại, giảm thiểu rủi ro và chuẩn bị cho tương lai dài hạn. Chiến lược này cũng mang tính “phòng thủ chủ động” trong thời kỳ biến động, không đối đầu trực diện, không mở rộng quá nhanh, nhưng vẫn duy trì ảnh hưởng và chuẩn bị cho các kịch bản dài hạn.

"Các lực lượng thị trường sẽ đóng vai trò then chốt trong việc mở ra giai đoạn tăng trưởng kinh tế tiếp theo của Trung Quốc. Điều đó đòi hỏi nhà nước phải điều chỉnh lại vai trò của mình. Thay vì trực tiếp định hướng dòng vốn vào các ngành cụ thể, chính phủ cần tập trung xây dựng môi trường thuận lợi để khu vực tư nhân đổi mới và để các cơ chế thị trường phân bổ nguồn lực khổng lồ của nền kinh tế vào những lĩnh vực tạo ra giá trị cao nhất.

Sự chuyển đổi này không chỉ mang lại lợi ích cho Trung Quốc mà còn có ý nghĩa rộng hơn. Trong một thế giới đang thay đổi nhanh và tiềm ẩn nhiều biến động, một nền kinh tế lớn vận hành ổn định, dựa trên các nguồn lực bền vững, sẽ góp phần tích cực cho tăng trưởng và ổn định chung của toàn cầu", Phó Tổng Giám đốc thứ nhất IMF Dan Katz nhận định.