Top 3 thế giới, vì sao dừa Việt chưa có thương hiệu toàn cầu?

Theo thống kê, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu dừa của Việt Nam đạt khoảng 1,15 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành quốc gia xuất khẩu dừa lớn thứ ba thế giới, chỉ sau Philippines và Indonesia. Với sản lượng thuộc nhóm dẫn đầu toàn cầu, chất lượng trái dừa được thị trường quốc tế đánh giá cao, ngành dừa Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá.

Tuy nhiên, đằng sau những con số ấn tượng ấy là một thực tế đáng suy ngẫm: giá trị gia tăng mà ngành dừa mang lại cho doanh nghiệp và người trồng vẫn còn khiêm tốn, chưa tương xứng với tiềm năng và vị thế xuất khẩu. Nguyên nhân sâu xa không nằm ở chất lượng sản phẩm, mà ở tư duy thị trường và câu chuyện thương hiệu.

‘Bán những gì mình có’ thay vì ‘bán những gì thị trường cần’

Theo ông Rocky Ngọc Thạch, CEO Công ty Smart Link Logistics, phần lớn dừa Việt Nam hiện vẫn được xuất khẩu theo cách “bán những gì mình có”, thay vì “bán những gì thị trường cần”. Tư duy này khiến dừa Việt Nam chủ yếu xuất khẩu ở dạng thô hoặc sơ chế, chưa được đầu tư bài bản về sản phẩm, bao bì và định vị thương hiệu.

Tại các thị trường khó tính như Nhật Bản, Mỹ hay EU, người tiêu dùng có thể dễ dàng tiếp cận các sản phẩm từ dừa của Indonesia, Philippines hoặc Thái Lan với bao bì hiện đại, tiện dụng, thông điệp thương hiệu rõ ràng và nhất quán. Trong khi đó, dừa Việt Nam phần lớn vẫn xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu, hoặc được bán cho các doanh nghiệp nước ngoài để họ tiếp tục chế biến, xây dựng thương hiệu và đưa ra thị trường dưới nhãn hiệu của chính họ.

Hệ quả là dù được đánh giá cao về chất lượng, dừa Việt Nam vẫn chưa tạo được lợi thế cạnh tranh tương xứng. Phần lớn giá trị gia tăng bị “chia sẻ” cho các khâu trung gian, trong khi doanh nghiệp trong nước và người trồng dừa hưởng lợi chưa tương xứng với tiềm năng.

Tại tọa đàm “Xây dựng thương hiệu dừa Việt Nam – hướng tới top 1 xuất khẩu” tổ chức ngày 15/1, ông Imai Toshiro, đại diện Công ty TNHH Phúc Lai (FLIX, Nhật Bản), đã đưa ra một bài học điển hình từ chính ngành nông nghiệp Nhật Bản: câu chuyện thương hiệu thịt bò Wagyu.

Theo ông Imai, Nhật Bản – quốc gia nổi tiếng với việc bảo hộ thương hiệu từng rơi vào tình thế bất lợi khi xuất khẩu thịt bò. Do chậm trễ trong đăng ký và bảo hộ thương hiệu, ngành thịt bò Úc đã nhanh tay đăng ký tên gọi “Wagyu” bằng tiếng Anh để mô tả loại thịt bò của họ có nguồn gốc từ giống bò Nhật Bản. Kết quả là chính Nhật Bản, nơi xuất xứ của Wagyu, lại không được phép sử dụng tên gọi phổ biến nhất toàn cầu khi xuất khẩu, mà chỉ được dùng tên tiếng Nhật.

Bài học này cho thấy: chất lượng vượt trội thôi là chưa đủ, nếu không đi kèm chiến lược bảo hộ và phát triển thương hiệu bài bản. Từ câu chuyện Wagyu, ông Imai cảnh báo rằng ngành dừa Việt Nam hoàn toàn có thể rơi vào tình cảnh tương tự nếu tiếp tục xuất khẩu thô, thiếu chiến lược thương hiệu dài hạn.

Việt Nam có giống dừa xiêm được đánh giá rất cao, sản lượng thuộc top đầu thế giới. Nhưng nếu không sớm thay đổi tư duy, nguy cơ mất quyền kiểm soát thương hiệu ngay trên “sân nhà” là hoàn toàn có thể xảy ra.

Cơ hội lớn nhưng cạnh tranh khốc liệt

Dừa là một trong 6 cây công nghiệp chủ lực theo đề án phát triển cây công nghiệp đến năm 2030. Thị trường xuất khẩu của ngành dừa cũng đang ngày càng mở rộng. Từ giữa tháng 8/2024, dừa tươi Việt Nam chính thức được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc thị trường tiêu thụ dừa lớn nhất thế giới với khoảng 4 tỷ quả mỗi năm, trong đó có 2,6 tỷ quả dừa tươi.

Công ty Vina T&T Group cho biết doanh nghiệp hiện xuất khẩu dừa sang Mỹ, Australia, Canada và đang đẩy mạnh xuất khẩu sang Trung Quốc để tận dụng lợi thế vị trí địa lý gần, giảm chi phí logistics. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng là thị trường mà Thái Lan và Indonesia đang xuất khẩu lượng lớn dừa, khiến mức độ cạnh tranh rất khốc liệt. Điều này đòi hỏi dừa Việt Nam không chỉ đảm bảo chất lượng mà còn phải giữ mức giá hợp lý và xây dựng hình ảnh chuyên nghiệp.

Bên cạnh Trung Quốc, Mỹ cũng là thị trường tiêu thụ dừa lớn nhờ nhu cầu tăng mạnh từ các chuỗi bán lẻ và ngành đồ uống. Xuất khẩu dừa sang Mỹ hiện chiếm gần 26% tổng kim ngạch xuất khẩu dừa của Việt Nam. Ngoài ra, Tây Ban Nha và một số quốc gia EU cũng đang gia tăng nhập khẩu dừa Việt Nam trong thời gian gần đây.

Để tạo ra bước đột phá mới, các chuyên gia cho rằng ngành dừa Việt Nam cần chuyển mạnh sang chế biến sâu. Theo ông Phạm Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), hiện mới chỉ khoảng 30% sản phẩm dừa được chế biến sâu theo chuỗi giá trị.

Các sản phẩm chế biến hiện nay gồm nước dừa, sữa dừa, dầu dừa, cơm dừa nạo sấy, kẹo dừa, bánh dừa, than hoạt tính từ gáo dừa, sản phẩm thủ công mỹ nghệ và vật liệu từ xơ dừa. Một số công nghệ tiên tiến đã được ứng dụng như tiệt trùng UHT cho nước dừa, đóng gói vô trùng, tách chiết dầu tinh khiết bằng ly tâm lạnh. Tuy nhiên, phần lớn thiết bị vẫn phải nhập khẩu, khiến chi phí đầu tư cao và khó mở rộng quy mô.

Ông Tuấn đặc biệt khuyến nghị ngành dừa đẩy mạnh phát triển sữa dừa, bởi đây là nguyên liệu quan trọng cho ngành công nghiệp thực phẩm toàn cầu. Hiện nay, bốn quốc gia dẫn đầu châu Á về xuất khẩu sữa dừa và bột sữa dừa là Philippines, Thái Lan, Sri Lanka và Indonesia.

Để thâm nhập phân khúc này, doanh nghiệp Việt Nam buộc phải tuân thủ các tiêu chuẩn chất lượng nghiêm ngặt, nhất là tại thị trường EU với quy định chặt chẽ về hàm lượng chất béo, protein, độ ổn định hương vị và an toàn thực phẩm. Trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng xanh ngày càng phổ biến, sản xuất hữu cơ, minh bạch nguồn gốc và kiểm soát dư lượng hóa chất là yêu cầu bắt buộc.

Theo ông Imai Toshiro, các doanh nghiệp cần chuyển từ việc xây dựng thương hiệu “đúng” sang thương hiệu “mạnh”, từ “đẹp” sang “đáng tin”. Điều này đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ vào hệ thống nhận diện, quản trị chất lượng, tiêu chuẩn sản xuất và tính nhất quán trong thông điệp. Đáng chú ý, ông cũng cảnh báo doanh nghiệp không nên chạy theo quảng cáo rầm rộ, bởi điều này vừa tiêu hao nguồn lực, vừa không phù hợp với thị hiếu của nhiều thị trường, đặc biệt là Nhật Bản – nơi người tiêu dùng đề cao sự bền bỉ và uy tín hơn sự phô trương.

Sau sáp nhập, cả nước hiện có 18 tỉnh trồng dừa, với hơn 200.000 ha và sản lượng khoảng 2,26 triệu tấn mỗi năm. Ngành dừa có khoảng 145 nhà máy chế biến và gần 600 doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị. Đến nay, đã có 32 doanh nghiệp phát triển vùng nguyên liệu theo mô hình liên kết, trong đó 68 ha đạt tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế.

Để vươn lên nhóm dẫn đầu thế giới về xuất khẩu dừa, theo bà Nguyễn Thị Thu Liên, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dừa Việt Nam, cần sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách nhà nước và nỗ lực tự thân của doanh nghiệp. Chỉ khi tư duy chiến lược, công nghệ, thương hiệu và chuỗi giá trị được hoàn thiện, ngành dừa Việt Nam mới thực sự bước sang giai đoạn phát triển bền vững và có vị thế xứng đáng trên bản đồ nông sản toàn cầu.