‘Tránh áp thêm những quy định làm khó hàng triệu hộ kinh doanh’

Chia sẻ tại Toạ đàm: “Dấu ấn 1 năm thực hiện Nghị quyết 68” do Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance tổ chức ngày 13/5, TS Nguyễn Đình Cung cho biết, quy định về “doanh nghiệp 1 chủ” đã có từ lâu và bản chất cá nhân, hộ kinh doanh nếu đăng ký kinh doanh là một dạng doanh nghiệp tư nhân.

Tuy nhiên, theo ông Cung, hình thức pháp lý không phải là yếu tố quan trọng nhất, mà cốt lõi là xây dựng được một hệ thống pháp luật minh bạch, đáng tin cậy để người dân tin rằng nếu tuân thủ pháp luật thì họ sẽ được bảo vệ quyền lợi.

“Còn nếu người tuân thủ lại chịu thiệt thòi hơn người lách luật, như chúng ta hay nói ‘trung thực thật thà thì thua thiệt’, niềm tin thị trường sẽ bị suy giảm”, ông Cung đặt vấn đề.

Nói thêm về luật hóa hộ kinh doanh, TS Nguyễn Đình Cung nhìn nhận, bản thân ông và nhiều chuyên gia hiểu rõ rằng việc chính thức hóa khu vực này là xu hướng tất yếu, nhưng cần có thời gian chuyển tiếp.

Ông cũng khẳng định, Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị chủ trương xoá bỏ thuế khoán là đúng, nhưng ngay lập tức áp dụng đã khiến hàng triệu hộ kinh doanh lúng túng tuân thủ, lo ngại thủ tục chuyển đổi, hoá đơn chứng từ. Khi triển khai trong bối cảnh hiện nay, bộ máy vẫn nặng tư duy kiểm soát và hệ thống thủ tục còn phức tạp, việc áp thêm các quy định pháp lý lên hàng triệu hộ kinh doanh có thể khiến họ không đủ khả năng tuân thủ và làm gia tăng chi phí hoạt động.

Ông cho rằng trong một năm qua, tinh thần cải cách của Nghị quyết 68 chưa thực sự được “thẩm thấu” vào bộ máy thực thi chính sách. Điều này dẫn tới thực tế là càng siết chặt kiểm soát, người dân và doanh nghiệp càng tìm cách đối phó để tự bảo vệ mình.

Ông dẫn ví dụ về một số quy định kiểm tra nguồn gốc, chứng nhận hàng hóa hay tiêu chuẩn sản phẩm mà ngay cả người thực thi đôi khi cũng không xác định rõ căn cứ pháp lý hoặc quy trình áp dụng.

Ví dụ, về vụ việc liên quan đến vài chục cân xác ve sầu gây xôn xao dư luận thời gian qua, theo ông Cung, điều đáng nói không nằm ở giá trị hàng hóa, mà ở chỗ ngay cả người kinh doanh cũng không biết phải xin loại giấy phép nào, cơ quan nào cấp hay quy trình thủ tục cụ thể ra sao, nhưng vẫn bị yêu cầu phải đáp ứng các điều kiện nhất định. Hay như trường hợp “cà phê Xin Chào” trước đây cũng là một ví dụ điển hình về tác động tiêu cực của cách quản lý cứng nhắc đối với môi trường kinh doanh.

“Những tình huống như vậy tạo ra tâm lý bất an rất lớn cho người kinh doanh, bởi họ cảm thấy môi trường pháp lý thiếu rõ ràng và khó dự đoán. Nếu bản thân mình là người kinh doanh trong bối cảnh đó, tôi cũng sẽ lựa chọn cách ‘không làm gì cả’ để tránh rủi ro pháp lý”, vị TS thẳng thắn nói.

Đồng quan điểm, TS Lê Xuân Nghĩa nêu, việc yêu cầu hộ kinh doanh có doanh thu trên một ngưỡng nhất định phải kê khai đầy đủ hóa đơn, chứng từ là cần thiết để tăng minh bạch. Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều hộ kinh doanh nhỏ đang gặp khó khăn khi phần lớn nguyên liệu đầu vào vẫn được mua từ chợ truyền thống hoặc các nguồn chưa có hệ thống hóa đơn đầy đủ.

Ông Nghĩa lấy dẫn chứng các quán ăn, quán phở nhỏ tại đô thị hoàn toàn có thể đạt doanh thu trên 1 tỷ đồng mỗi năm (khoảng 2 tỷ), nhưng việc chứng minh đầy đủ hóa đơn đầu vào cho rau, thực phẩm hay nguyên liệu mua tại chợ là điều không dễ thực hiện. Điều này khiến một số hộ kinh doanh lựa chọn thu hẹp quy mô, chia nhỏ hoạt động hoặc tách doanh thu cho nhiều thành viên trong gia đình để giảm áp lực kê khai.

Giai đoạn 2022-2025 cả nước có khoảng 3-4 triệu hộ kinh doanh, trong đó hơn 2 triệu hộ khai thuế ổn định, đóng góp khoảng 2% tổng thu ngân sách. Riêng năm ngoái, số thu thuế từ khu vực này đạt 32.840 tỷ đồng, tăng 37,5% so với cùng kỳ.

Các chuyên gia đều nhất trí rằng, điều cần thiết của chính sách hiện nay không phải là tăng cường thu thuế bằng mọi giá, bởi khoản thu từ khu vực này thực tế không quá lớn so với tổng thu ngân sách. Quan trọng hơn cả là phải xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, đơn giản, công bằng; giúp nhà nước có thể theo dõi được dòng tiền, kiểm soát được tiêu chuẩn, chất lượng hàng hóa nhưng trên nguyên tắc thật đơn giản, tạo thuận lợi tối đa cho người kinh doanh và người tuân thủ sẽ là người có lợi.

Các quy định về kiểm tra, an toàn thực phẩm hay tiêu chuẩn kỹ thuật cần được thiết kế đơn giản, dễ tuân thủ và phải tạo động lực để người dân tự nguyện thực hiện thay vì tìm cách né tránh.

Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 141/2026 điều chỉnh ngưỡng chịu thuế đối với cá nhân, hộ kinh doanh lên mức 1 tỷ đồng. Theo đó, nếu vượt mức này cá nhân, hộ kinh doanh mới phải nộp thuế thu nhập cá nhân (TNCN) và thuế giá trị gia tăng (VAT). Dưới ngưỡng này, sẽ được miễn thuế.

Tuy nhiên, quy định nếu vượt ngưỡng 1 tỷ đồng sẽ phải nộp thuế VAT từ đồng doanh thu đầu tiên đang khiến hộ kinh doanh gặp khó, đặc biệt sẽ phải chịu thêm gánh nặng tiền thuế bổ sung, trong khi lợi nhuận tạo ra chưa đủ lớn.

Cụ thể, với doanh thu chỉ cần 1,001 tỷ đồng, hộ, cá nhân kinh doanh phải đóng thuế giá trị gia tăng bổ sung tương ứng 10 triệu đồng cho lĩnh vực thương mại (1%), 30 triệu đồng cho lĩnh vực nhà hàng, sản xuất (3%) hay 50 triệu đồng cho hoạt động dịch vụ (5%).

Trong khi số thuế thu nhập cá nhân được miễn cho 1 tỷ đồng doanh thu đầu tiên với lĩnh vực thương mại là 5 triệu đồng (0.5%), lĩnh vực nhà hàng, sản xuất là 15 triệu đồng (1.5%) và 20 triệu đồng cho lĩnh vực dịch vụ (2%).

Điều này đồng nghĩa với việc hộ kinh doanh bị thiệt hại tương ứng khoảng 5 triệu, 10 triệu và 30 triệu đồng, tùy vào lĩnh vực, khi này thuế giá trị gia tăng nộp bổ sung từ đồng doanh thu đầu tiên sẽ gấp đôi số thuế thu nhập cá nhân được miễn của 1 tỷ đồng.