Việt Nam vào cuộc 'nâng cấp' FDI: Môi trường đầu tư quyết định năng lực cạnh tranh

Từ thu hút thật nhiều sang tạo ra thật nhiều giá trị

Trong gần bốn thập kỷ mở cửa, khu vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã trở thành một trong những trụ cột của nền kinh tế Việt Nam. FDI góp phần bổ sung nguồn vốn, thúc đẩy xuất khẩu, tạo việc làm, hình thành nhiều ngành công nghiệp chủ lực và đưa Việt Nam tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo Tổng Cục Thống kê, khu vực FDI hiện đóng góp khoảng 75% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam, trong khi tổng kim ngạch thương mại đã vượt 180% GDP.

Số liệu từ ngân hàng HSBC cho thấy, năm 2025, vốn FDI giải ngân đạt 27,6 tỷ USD - mức cao nhất trong 5 năm, còn tổng kim ngạch thương mại lập kỷ lục 928 tỷ USD, tăng 18% so với năm trước.

Tuy nhiên, mô hình thu hút FDI dựa trên lợi thế lao động giá rẻ, ưu đãi thuế và quy mô vốn cũng bộc lộ không ít hạn chế. Tỷ lệ nội địa hóa tại nhiều ngành còn thấp, giá trị gia tăng tạo ra trong nước chưa cao, chuyển giao công nghệ chưa đạt kỳ vọng và sự liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa vẫn còn lỏng lẻo.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045, những hạn chế đó khiến việc thay đổi chiến lược thu hút FDI trở thành yêu cầu tất yếu.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết số 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài. Lần đầu tiên, Việt Nam xác lập một định hướng mang tính chiến lược: thành công của FDI sẽ không còn được đo bằng lượng vốn đăng ký hay số lượng dự án, mà bằng chất lượng đóng góp đối với nền kinh tế, từ công nghệ, đổi mới sáng tạo, năng suất lao động đến khả năng lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước.

Nghị quyết cũng đặt mục tiêu rõ ràng đến năm 2030 thu hút 200-300 tỷ USD vốn FDI đăng ký, trong đó 75% đến từ các nền kinh tế phát triển; tăng 30% số nhà đầu tư thuộc Fortune Global 500; có ít nhất 3 tập đoàn công nghệ toàn cầu đặt trung tâm R&D tại Việt Nam và đưa 10.000 doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia.

Theo TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Tài chính), đây là lần đầu tiên tư duy thu hút đầu tư nước ngoài được thay đổi một cách căn bản.

Nếu trước đây, thành công của FDI chủ yếu được đo bằng quy mô vốn đăng ký hay số lượng dự án thì nay trọng tâm đã chuyển sang chất lượng, hiệu quả và mức độ đóng góp của khu vực FDI đối với nền kinh tế.

Theo ông Thắng, Việt Nam sẽ không còn thu hút FDI bằng mọi giá mà hướng tới lựa chọn các dự án có công nghệ cao, đổi mới sáng tạo, quản trị hiện đại, thân thiện môi trường, có khả năng chuyển giao công nghệ và tạo liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp trong nước.

Đồng quan điểm, ông Vlad Savin, Giám đốc Acclime Việt Nam, cho rằng Nghị quyết 10 đánh dấu bước chuyển từ ưu tiên quy mô sang ưu tiên giá trị gia tăng và phát triển bền vững.

Theo ông, các tập đoàn đa quốc gia sẽ không còn coi Việt Nam đơn thuần là nơi đặt nhà máy sản xuất mà cần tích hợp thêm các khâu có giá trị cao hơn như nghiên cứu - phát triển (R&D), thiết kế sản phẩm, kỹ thuật, quản trị chuỗi cung ứng hay điều hành khu vực.

"Thông điệp rất rõ ràng là giai đoạn phát triển FDI tiếp theo của Việt Nam sẽ được định hình bởi khả năng tạo ra giá trị, thay vì chỉ dựa vào quy mô dòng vốn", ông Vlad Savin nhận định.

Quan điểm này cũng được ông Richard Barnsley - Giám đốc cấp cao Khối Khách hàng Doanh nghiệp HSBC Việt Nam, chia sẻ khi cho rằng Nghị quyết 10 phản ánh tham vọng đưa Việt Nam tiến lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo ông, sau nhiều năm tận dụng FDI và xuất khẩu để tăng trưởng, Việt Nam đang chuyển sang giai đoạn coi công nghệ, đổi mới sáng tạo, quản trị và liên kết doanh nghiệp là những giá trị cốt lõi của FDI thế hệ mới.

Muốn đón FDI thế hệ mới, Việt Nam phải tạo lợi thế cạnh tranh mới

Việc thay đổi chiến lược cũng đồng nghĩa yêu cầu đối với môi trường đầu tư sẽ cao hơn.

Theo ông Vlad Savin, Việt Nam vẫn sở hữu nhiều lợi thế như vị trí địa lý thuận lợi, môi trường chính trị ổn định, mạng lưới FTA rộng và vai trò ngày càng lớn trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, những yếu tố này sẽ không còn đủ để cạnh tranh trong cuộc đua thu hút FDI công nghệ cao.

Ông Vlad Savin cho rằng có ba ưu tiên cần được đẩy mạnh.

Thứ nhất là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Các lĩnh vực như bán dẫn, AI hay công nghệ cao đều phụ thuộc vào đội ngũ kỹ sư, chuyên gia đạt chuẩn quốc tế. Bên cạnh đào tạo trong nước, việc cải cách thủ tục cấp giấy phép lao động cho chuyên gia nước ngoài cũng cần được thúc đẩy nhằm thu hút nhân tài.

Thứ hai là phát triển hạ tầng năng lượng xanh. Với các doanh nghiệp công nghệ toàn cầu, khả năng tiếp cận nguồn điện tái tạo hiện đã trở thành điều kiện gần như bắt buộc để đáp ứng các tiêu chuẩn ESG và cam kết phát thải ròng bằng 0.

Thứ ba là đổi mới chính sách ưu đãi đầu tư trong bối cảnh Thuế tối thiểu toàn cầu (GMT) làm giảm hiệu quả của ưu đãi thuế truyền thống. Thay vì giảm thuế, Việt Nam cần chuyển sang hỗ trợ trực tiếp cho hoạt động R&D, đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ và chi phí đầu tư.

Trong khi đó, TS. Phan Hữu Thắng cho rằng để Nghị quyết đi vào thực tiễn, ngoài việc hoàn thiện chính sách, Việt Nam còn phải nâng cao năng lực của doanh nghiệp trong nước.

Theo ông, mục tiêu quan trọng nhất là giúp doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia. Nếu doanh nghiệp nội địa không nâng được trình độ quản trị, công nghệ và tiêu chuẩn sản xuất thì hiệu ứng lan tỏa từ FDI sẽ vẫn rất hạn chế.

Nếu trước đây, lợi thế của Việt Nam chủ yếu nằm ở chi phí cạnh tranh thì trong giai đoạn tới, sức hấp dẫn sẽ được quyết định bởi môi trường đầu tư: Chất lượng thể chế, nguồn nhân lực, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng hình thành các hệ sinh thái công nghiệp hiện đại.

Tinh thần này cũng được thể hiện rõ trong Nghị quyết 10 khi xác định khu vực FDI phải trở thành động lực thúc đẩy chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, hình thành các chuỗi cung ứng trong nước và nâng cao năng lực tự chủ chiến lược của nền kinh tế. Mục tiêu đến năm 2045 là đưa Việt Nam trở thành điểm đến có sức cạnh tranh hàng đầu đối với dòng vốn trung và dài hạn chất lượng cao, đồng thời nâng tỷ trọng giá trị gia tăng được tạo ra trong nước thay vì chỉ đảm nhận các công đoạn gia công.

Các chuyên gia đều thống nhất rằng Nghị quyết 10 không phải là sự "siết" FDI, mà là một cuộc nâng cấp tiêu chuẩn thu hút đầu tư.

Nói cách khác, cuộc cạnh tranh thu hút FDI của Việt Nam sẽ không còn là cuộc đua về ưu đãi, mà là cuộc đua về chất lượng môi trường đầu tư và khả năng đồng hành cùng các tập đoàn toàn cầu trong những lĩnh vực có giá trị gia tăng cao. Đây cũng chính là bước chuyển quan trọng nhất mà Nghị quyết số 10 đặt ra cho nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.