Hết thời cho thuê đất giá rẻ, các KCN Việt Nam tìm lợi thế cạnh tranh mới

Lợi thế giá thuê nhường chỗ cho năng lực cạnh tranh toàn diện

Việt Nam vẫn là một trong những điểm đến hấp dẫn của dòng vốn FDI trong khu vực nhờ chi phí sản xuất cạnh tranh, vị trí địa lý thuận lợi và mạng lưới các hiệp định thương mại tự do ngày càng mở rộng. Tuy nhiên, khi xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng bước sang giai đoạn mới, những lợi thế truyền thống đang dần trở nên chưa đủ để tạo khác biệt.

Các chuyên gia trong và ngoài nước cho rằng, cuộc cạnh tranh giữa các KCN không còn xoay quanh giá thuê đất hay ưu đãi đầu tư, mà chuyển sang chất lượng hạ tầng, năng lực vận hành và khả năng đồng hành lâu dài cùng doanh nghiệp.

Theo bà Trần Hà Uyên Phương - Phó Giám đốc Ban Hoạch định Chiến lược tại Tổng công ty IDICO, Việt Nam hiện vẫn thuộc nhóm quốc gia có sức cạnh tranh cao về yếu tố tài chính như chi phí đất đai, lao động và vận hành. Tuy nhiên, nếu xét trên các yếu tố phi tài chính - bao gồm môi trường đầu tư, chất lượng hạ tầng, khả năng hỗ trợ doanh nghiệp, hệ sinh thái công nghiệp và dịch vụ - Việt Nam vẫn còn dư địa đáng kể để cải thiện so với nhiều quốc gia trong khu vực.

Thị trường KCN Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển tiếp từ mô hình phát triển dựa trên lợi thế chi phí sang mô hình tạo giá trị gia tăng cao hơn. Nếu trước đây các KCN chủ yếu phục vụ các ngành thâm dụng lao động và hướng tới tối ưu chi phí sản xuất, thì giai đoạn tiếp theo sẽ hướng đến các ngành công nghệ cao, có mức độ tự động hóa lớn và yêu cầu cao về chất lượng hạ tầng cũng như dịch vụ hỗ trợ.

Trong bối cảnh đó, điều doanh nghiệp tìm kiếm không còn đơn thuần là một quỹ đất sạch hay mức giá thuê hấp dẫn. Quan trọng hơn là khả năng đưa dự án vào vận hành nhanh, hạ tầng kỹ thuật ổn định, nguồn điện tin cậy, hệ thống logistics kết nối thuận lợi, dịch vụ pháp lý minh bạch, nguồn cung nhà xưởng xây sẵn và khả năng tiếp cận lực lượng lao động phù hợp.

Từ góc độ phát triển khu công nghiệp sinh thái, bà Lê Thị Thanh Thảo - Đại diện Quốc gia của Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên hợp quốc (UNIDO) tại Việt Nam cho rằng, mô hình KCN hiện đại không chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế mà còn phải hướng đến sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và thúc đẩy hợp tác giữa các doanh nghiệp trong cùng khu công nghiệp.

Theo bà Thảo, việc tối ưu hóa sử dụng năng lượng, nước, nguyên liệu cũng như thúc đẩy kinh tế tuần hoàn sẽ giúp doanh nghiệp vừa giảm chi phí sản xuất vừa đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe từ thị trường xuất khẩu.

Quan điểm này cũng được bà Sinem Demir Duru - Chuyên gia đứng đầu ngành Xi măng thuộc Bộ phận Tư vấn và Thượng nguồn châu Á của IFC (Tổ chức Tài chính Quốc tế) chia sẻ khi cho rằng quá trình chuyển đổi xanh của khu công nghiệp không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn gắn chặt với khả năng tiếp cận nguồn vốn quốc tế.

Trong bối cảnh các định chế tài chính và nhà đầu tư ngày càng ưu tiên các dự án đáp ứng tiêu chuẩn ESG, những KCN có chiến lược phát triển bền vững sẽ có nhiều cơ hội huy động vốn với chi phí hợp lý hơn, đồng thời gia tăng sức hấp dẫn đối với các tập đoàn đa quốc gia.

Ở góc độ hiệp hội ngành, bà Nguyễn Thy Dung - Phó Chủ tịch Liên Chi hội Bất động sản Công nghiệp Việt Nam (VIREA) nhận định, quá trình chuyển đổi sang mô hình KCN xanh cần được nhìn nhận như một chiến lược phát triển dài hạn, thay vì chỉ là hoạt động đáp ứng các yêu cầu về môi trường.

Theo đó, việc đầu tư vào hạ tầng xanh, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và áp dụng các giải pháp công nghệ sẽ giúp gia tăng năng lực cạnh tranh của cả khu công nghiệp lẫn doanh nghiệp thứ cấp trong bối cảnh các tiêu chuẩn phát triển bền vững ngày càng trở thành điều kiện để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, theo bà Trần Hà Uyên Phương, trong khi nhiều địa phương vẫn đối mặt với tỷ lệ thanh niên thất nghiệp khá cao thì không ít doanh nghiệp trong KCN lại thiếu lao động có kỹ năng phù hợp. Sự lệch pha giữa nhu cầu của doanh nghiệp và hệ thống đào tạo đang trở thành nút thắt ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng thu hút đầu tư.

Vì vậy, vai trò của chủ đầu tư KCN cũng đang thay đổi. Thay vì chỉ phát triển hạ tầng và cho thuê đất, các chủ đầu tư được kỳ vọng trở thành đơn vị kiến tạo hệ sinh thái, kết nối doanh nghiệp với các cơ sở đào tạo nghề, phát triển nhà ở cho người lao động, bổ sung các tiện ích xã hội và góp phần nâng cao chất lượng sống của lực lượng lao động.

Năng lượng xanh và hạ tầng số trở thành lợi thế cạnh tranh mới

Nếu trước đây, việc đầu tư điện mặt trời hay các giải pháp tiết kiệm năng lượng chủ yếu nhằm giảm chi phí sản xuất, thì hiện nay chuyển đổi năng lượng đang trở thành một trong những điều kiện để doanh nghiệp duy trì khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Theo ông Đỗ Trung Việt - Quản lý giải pháp nguồn điện kỹ thuật số của Huawei, nhiều doanh nghiệp vẫn cho rằng chi phí điện là yếu tố cần tối ưu để nâng cao hiệu quả sản xuất. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tiền điện thường chỉ chiếm khoảng 1 - 3% doanh thu của doanh nghiệp sản xuất.

Điều thực sự tác động đến năng lực cạnh tranh hiện nay lại là khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn về năng lượng sạch, phát thải carbon và truy xuất nguồn gốc năng lượng mà các tập đoàn đa quốc gia đang áp dụng trong chuỗi cung ứng. Nếu không đáp ứng được các tiêu chuẩn này, doanh nghiệp có nguy cơ mất đơn hàng, không vượt qua các cuộc đánh giá nhà cung cấp hoặc khó tiếp cận các hợp đồng dài hạn.

Theo ông Việt, khu công nghiệp thế hệ mới cần được xây dựng trên nền tảng "thông minh và phát thải thấp", trong đó hệ thống điện mặt trời, lưu trữ năng lượng (BESS), lưới điện thông minh và nền tảng quản lý năng lượng bằng trí tuệ nhân tạo sẽ trở thành những cấu phần hạ tầng quan trọng tương tự như giao thông hay cấp thoát nước.

Một điểm đáng chú ý khác là các chính sách mới về mua bán điện trực tiếp (DPPA) đang tạo thêm dư địa để doanh nghiệp chủ động tiếp cận nguồn điện tái tạo. Theo ông Đỗ Trung Việt, việc mở rộng đối tượng tham gia cơ chế này sẽ góp phần thúc đẩy các mô hình đầu tư điện mặt trời kết hợp hệ thống lưu trữ tại khu công nghiệp, qua đó nâng cao khả năng tự chủ về năng lượng và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của các khách hàng quốc tế.

Bên cạnh yếu tố công nghệ, nhiều chuyên gia cũng cho rằng quá trình chuyển đổi xanh của khu công nghiệp sẽ chỉ thành công khi có sự phối hợp giữa Nhà nước, chủ đầu tư hạ tầng, doanh nghiệp sản xuất và các tổ chức tài chính quốc tế.

Đại diện IFC nhấn mạnh nguồn vốn xanh sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy các dự án đầu tư hạ tầng phát thải thấp, sử dụng năng lượng hiệu quả và tăng khả năng chống chịu trước các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Theo bà Nguyễn Thy Dung VIREA, quá trình chuyển đổi này không chỉ tạo ra lợi ích về môi trường mà còn giúp nâng cao giá trị của khu công nghiệp và tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư có định hướng phát triển bền vững.

Thực tế quốc tế cũng cho thấy việc đầu tư vào hạ tầng năng lượng xanh mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt. Ông Việt cho biết, các mô hình được Huawei giới thiệu tại Hà Lan và Thái Lan cho thấy việc kết hợp điện mặt trời với hệ thống lưu trữ năng lượng không chỉ giúp nâng cao tỷ lệ tự tiêu thụ điện, giảm chi phí vận hành mà còn tạo thêm doanh thu thông qua tối ưu hóa việc mua bán điện theo thời gian thực, đồng thời rút ngắn thời gian hoàn vốn của dự án.

Theo các chuyên gia, lợi thế cạnh tranh của khu công nghiệp Việt Nam đang bước sang một giai đoạn mới. Nếu trước đây, chi phí thấp là yếu tố thu hút dòng vốn FDI, thì trong bối cảnh các yêu cầu về ESG, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững ngày càng phổ biến, nhà đầu tư sẽ lựa chọn những khu công nghiệp có hạ tầng hiện đại, nguồn năng lượng sạch, hệ sinh thái dịch vụ hoàn chỉnh và khả năng đồng hành lâu dài với doanh nghiệp.