Việt Nam vào kỷ nguyên mới: 'Vươn mình là hiệu lệnh đổi mới sâu sắc'

Nhân dịp kỷ niệm 80 năm Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phóng viên đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Lê Bộ Lĩnh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược Kinh tế, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội về hành trình đặc biệt này.

Bài học lớn nhất sau 80 năm là tư duy độc lập tự chủ

- Là một người quan sát kinh tế vĩ mô Việt Nam trong nhiều năm. Xin ông chia sẻ góc nhìn tổng quan về sự phát triển kinh tế Việt Nam trong suốt 80 năm qua?

PGS.TS Lê Bộ Lĩnh: Có hai góc độ cần xét đến. Thứ nhất, phải đặt sự phát triển của kinh tế Việt Nam trong dòng chảy chung của kinh tế thế giới. Thứ hai, nhìn nhận tiến trình phát triển kinh tế Việt Nam gắn liền với lịch sử dân tộc.

Từ năm 1945 đến nay, kinh tế thế giới trải qua những giai đoạn chuyển đổi rất căn bản. Năm 1945 không chỉ là mốc quan trọng với Việt Nam mà là mốc của cả thế giới, đây là thời điểm kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ hai, mở ra thời kỳ phân cực Đông – Tây, dẫn tới sự đối đầu giữa hai mô hình: Kinh tế kế hoạch hóa tập trung, bao gồm Xô Viết và các nước xã hội chủ nghĩa và kinh tế thị trường, bao gồm các nước tư bản chủ nghĩa.

Năm 1947, thế giới đối mặt với Chiến tranh Lạnh, tuy không trực tiếp đối đầu như thời kỳ chiến tranh “nóng” nhưng bản chất của Chiến tranh Lạnh là chạy đua quân sự và khoa học kỹ thuật, kinh tế.

Ở phía tư bản, Mỹ tiếp tục khẳng định vị trí thống trị trong thế kỷ XX và là nước được lợi trong Chiến tranh thế giới lần thứ 2. Quốc gia này tiếp tục tập trung vào khoa học công nghệ để khẳng định vai trò lãnh đạo thế giới, về mặt quân sự, kinh tế cũng như khoa học công nghệ.

Trong khi đó, Nhật Bản và Tây Đức, hai nước bại trận trong Thế chiến thứ hai lại trở thành các quốc gia có bước phục hồi kinh tế “ngoạn mục”, tạo nên những “kỳ tích” kinh tế, góp phần hình thành ba trung tâm kinh tế lớn của thế giới: Mỹ, Nhật Bản và Tây Âu, trong đó Tây Đức là nền kinh tế đầu tàu.

Mặt khác, cuộc Cách mạng khoa học kỹ thuật cũng giúp một số nước Châu Á đi theo kinh tế thị trường bứt phá lên, được gọi là các “nước công nghiệp mới” (NICs), bao gồm: Singapore, Đài Loan, Thái Lan, Malaysia.

Ở khối xã hội chủ nghĩa, đứng đầu là Liên Xô, cũng đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ vào những thập niên đầu sau chiến tranh. Bên cạnh Liên Xô, Đông Đức và các nước Đông Âu cũng có tốc độ công nghiệp hóa tập trung rất mạnh, đặc biệt là trong giai đoạn 1970 - 1980, điều này giúp khối xã hội chủ nghĩa tạo thế cân bằng so với khối tư bản chủ nghĩa.

Thế nhưng, vào những năm cuối của thế kỷ XX, các nước thuộc hệ thống xã hội chủ nghĩa lâm vào khủng hoảng về mô hình phát triển. Việc đi theo kinh tế kế hoạch hóa tập trung tuy có ý nghĩa nhất định sau Chiến tranh Thế giới lần thứ 2, nhưng sau đó lại bộc lộ những hạn chế, dẫn đến khủng hoảng cuối những năm 1980, sự sụp đổ của thế giới hai cực và sự chấm dứt của thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Sau đó, thế giới bước vào kỷ nguyên hội nhập, toàn cầu hóa mạnh mẽ với vai trò của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), kéo dài đến đầu thế kỷ XXI. Dù vậy, toàn cầu hóa cũng dẫn đến các khủng hoảng như khủng hoảng tài chính, rạn nứt chuỗi cung ứng, chủ nghĩa dân tộc kinh tế nổi lên…

Tất cả những điều đó cho thấy Việt Nam trong 80 năm qua đã liên tục chịu tác động từ thế giới.

- Giữa bối cảnh thế giới liên tục thay đổi, tiến trình phát triển kinh tế của Việt Nam có những điểm khác biệt nào, thưa ông?

PGS.TS Lê Bộ Lĩnh: Việt Nam là một nước đi lên từ nền kinh tế nông nghiệp, tiểu nông, tự cung tự cấp, từng là thuộc địa. Sau khi giành được độc lập vào năm 1945, thay vì tập trung phát triển kinh tế, chúng ta lại phải bước vào các cuộc kháng chiến lớn: chống Pháp, chống Mỹ, rồi chiến tranh biên giới phía Bắc và Tây Nam.

Gần như nửa chặng đường của 80 năm, trong khi thế giới đang bước vào cạnh tranh kinh tế và khoa học công nghệ, chúng ta phải tập trung toàn lực cho chiến tranh, thống nhất đất nước và bảo vệ tổ quốc. Đây là điểm đặc thù, đồng thời cũng là hạn chế khiến Việt Nam không thể tập trung hoàn toàn vào phát triển kinh sau khi giành được độc lập như một số nền kinh tế thực sự, như một quốc gia độc lập.

Như vậy, có thể chia chặng đường 80 năm phát triển kinh tế thành hai giai đoạn: 40 năm đầu là kinh tế thời chiến, nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, khép kín, phụ thuộc viện trợ. 40 năm sau là thời kỳ Đổi mới, phát triển theo mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế.

- Trong suốt chiều dài phát triển ấy, chúng ta đã rút ra những bài học quan trong nào?

PGS.TS Lê Bộ Lĩnh: Bài học quan trọng nhất là phải có tư duy độc lập, tự chủ. Chỉ khi có tư duy độc lập, tự chủ mới có sáng tạo, ngược lại nếu cứ mãi phụ thuộc không có sáng tạo. Đây là tư duy xuyên suốt cả thời chiến và thời bình. Dù vậy, tự chủ không có nghĩa là khép kín, mà là hiểu rõ mình và hoàn cảnh, từ đó định hình được đường lối phù hợp.

Ví dụ, sau khi Liên Xô và các nước Đông Âu sụp đổ, tình hình rất bất định. Trong hoàn cảnh đó, Việt Nam không sao chép mô hình từ nước ngoài, không theo “liệu pháp sốc”, mà lựa chọn đổi mới theo cách riêng, đó là cải cách từ thực tiễn, như khoán hộ trong nông nghiệp, tự do hóa nền kinh tế, quan hệ thương mại với thế giới mà không biệt chế độ chính trị,…

Chính tư duy độc lập, tự chủ đó đã tạo thành “thương hiệu” riêng của Việt Nam, giúp chúng ta vượt qua khủng hoảng và duy trì ổn định.

Việt Nam đang thực sự bước vào kỷ nguyên vươn mình

- Thưa ông, với những chuyển biến mạnh mẽ trong và ngoài nước hiện nay, liệu Việt Nam có đang thực sự bước vào “Kỷ nguyên Vươn mình”. Khái niệm này mang ý nghĩa gì trong bối cảnh phát triển hiện tại?

PGS.TS Lê Bộ Lĩnh: Theo tôi, “Kỷ nguyên vươn mình” không chỉ mang ý nghĩa nội tại của Việt Nam, mà còn phản ánh bước chuyển mình của cả nhân loại trong kỷ nguyên số, cách mạng trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, khác xa với các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây.

Chúng ta đang đứng trước thách thức và thời cơ của một kỷ nguyên mang tính toàn cầu và yêu cầu đổi mới hơn nữa sau khi dư địa của giai đoạn trước dần tan đi.

Việt Nam phải thoát khỏi những ràng buộc, hạn chế, điểm nghẽn về mặt thể chế, nền tảng khoa học công nghệ và hạ tầng mà 40 năm qua chưa vượt qua. Nếu chúng ta vẫn đi lên theo cách 40 năm vừa rồi chúng ta đi thì tốc độ sẽ chậm và không còn tương thích với kỷ nguyên phát triển của nhân loại.

Vì vậy, “Vươn mình” không chỉ là dấu hiệu của sự trưởng thành, mà còn là hiệu lệnh đổi mới sâu sắc. Phải vượt lên chính mình, bứt phá về tư duy, thể chế và hành động, thì mới có thể đón đầu được các cơ hội mới.

- Trong hành trình 80 năm phát triển kinh tế Việt Nam, thời kỳ bao cấp từng để lại dấu ấn sâu đậm. Từ trải nghiệm cá nhân, ông có thể chia sẻ giai đoạn này đã tác động như thế nào đến đời sống người dân và tư duy kinh tế thời đó?

PGS.TS Lê Bộ Lĩnh: Trong thời kỳ bao cấp, đời sống cán bộ phụ thuộc vào sự phân phối của Nhà nước, thông qua tem phiếu định lượng. Mọi nhu yếu phẩm thiết yếu như ăn, mặc, ở, đi lại đều được cấp phát theo định lượng, căn cứ vào chức vụ và vị trí công tác.

Những gì được cấp thì phải dùng, dù có nhu cầu cao hơn cũng không thể mua thêm, vì không tồn tại thị trường tự do. Tất cả hoạt động đều diễn ra trong một môi trường kinh tế quốc doanh, đóng kín.

Cơ chế phân phối tập trung khiến việc cung ứng hàng hóa gần như không bao giờ đáp ứng đủ nhu cầu thực tế. Có những thứ dư, có những thứ thiếu, nhưng người dân vẫn chỉ được nhận theo định mức chung, ai cũng như ai, từ lượng gạo, vải vóc cho đến đường, thịt… tất cả đều được mua bằng tem phiếu.

Người ăn khỏe hay ăn ít đều nhận như nhau. Hệ thống này không chỉ không đáp ứng đủ về số lượng mà còn thiếu linh hoạt về thời gian. Cán bộ trẻ, mới ra trường như tôi lúc đó, thường xuyên rơi vào cảnh thiếu đói do không đủ gạo và phải ăn gạo độn.

Chưa dừng lại tại đó, việc mua hàng cũng không đơn giản. Ví dụ, gạo chỉ bán vào 2 ngày cố định trong tháng, nhưng ngay cả khi có tem phiếu, mang ra đúng ngày quy định vẫn có thể không mua được vì cửa hàng mậu dịch… không có hàng.

Có lần, tôi phải đi từ sáng sớm để đong gạo, chờ đến cuối buổi mới tới lượt. Nhiều người thậm chí phải mang gạch xếp hàng giữ chỗ để tranh thủ làm việc khác, vì nếu bỏ hàng là mất cơ hội.

Nông dân ở nông thôn, dù sản xuất ra được, cũng không được tự do tiêu dùng. Nuôi được lợn muốn giết mổ phải xin giấy phép, rồi bán lại cho hợp tác xã. Muốn thịt một con lợn nhà nuôi cũng là một thủ tục hành chính rườm rà. Không ai được tự do kinh doanh, buôn bán. Ai mua đi bán lại hàng hóa ngoài luồng bị xem là “thương nhân”, là có tội.

Khi tôi học Đại học, sinh viên được đãi ngộ tốt hơn, được Nhà nước bao cấp, nhưng phải bán những tem phiếu không cần thiết để lấy tiền. Ví dụ như phiếu mua đường, khi không sử dụng tới, tôi mang ra chợ trời (chợ đen) bán lấy tiền để sử dụng.

Còn thương nhân sẽ gom các tem phiếu đó để đổi hàng tại cửa hàng mậu dịch, rồi lại đưa ra chợ trời bán kiếm lời. Đó là cách hình thành một thị trường “ngầm”, thứ rất phổ biến khi nền kinh tế chính thức không thể đáp ứng được nhu cầu.

Giao thông cũng là một vấn đề. Không có xe tư nhân, đi lại phải xếp hàng mua vé tàu, vé xe Nhà nước. Nhưng không có thứ tự rõ ràng, ai chen được thì chen. Vé thì ít, người thì đông, nhất là vào dịp Tết. Có những lần tôi phải xếp hàng cả ngày ở ga Hàng Cỏ để mua vé tàu về quê. Xếp hàng cả cây số, có khi sang hôm sau mới tới lượt.

Lên được tàu đã là may, nhưng từ ga về nhà vẫn là hành trình dài, bởi không có xe ôm, taxi như bây giờ. Nếu không có người nhà đón bằng xe đạp, thì chỉ có thể… đi bộ.

Một thực tế đáng buồn là cơ chế phân phối bao cấp cũng tạo ra hiện tượng "xin-cho", phân biệt đối xử, dựa vào quen biết mới mua được hàng tốt. Hàng hóa bị tuồn ra ngoài, hệ thống vận hành cồng kềnh, máy móc và thiếu hiệu quả. Đó là bức tranh đời sống điển hình trong một nền kinh tế khép kín, mà nếu ai chưa trải qua sẽ khó hình dung được.

- Từ trải nghiệm sống trong thời kỳ bao cấp đến việc chứng kiến những đổi thay mạnh mẽ của đất nước những năm gần đây, ông nhìn nhận như thế nào về chặng đường phát triển ấy?”

PGS.TS Lê Bộ LĩnhCó thể nói, so với thời kỳ bao cấp, đất nước hôm nay đã thay đổi một trời một vực. Thời ấy, nếu nghĩ đến tương lai, cùng lắm chỉ tưởng tượng sẽ có thêm một chút khẩu phần, hàng hóa dồi dào hơn, được tự do mua bán một chút, chứ không ai có thể hình dung đến một nền kinh tế thị trường sôi động, hàng hóa phong phú, tiêu dùng đa dạng như hiện nay.

Từ nhu cầu cơ bản như ăn, mặc, đi lại, đến những thứ xa xỉ như công nghệ, giải trí, tất cả đều phát triển vượt xa tưởng tượng của thế hệ chúng tôi.

Riêng về công nghệ, sự thay đổi là cấp số nhân. Hồi tôi còn học ở Nga, muốn gọi điện thoại về nhà phải đăng ký trước, rồi người thân phải ra bưu điện Bờ Hồ để chờ điện thoại công cộng. Sau đó, khi có điện thoại bàn là đã hiện đại lắm rồi.

Đến đầu những năm 1990, điện thoại di động xuất hiện nhưng rất hiếm, giá khoảng 40 triệu đồng, tương đương cả chục cây vàng. Lúc đó, có điện thoại di động là “đặc quyền” của lãnh đạo cao cấp, thậm chí có tiêu chuẩn nhưng cũng chưa dám công khai sử dụng.

Tôi còn nhớ, có thời điểm tôi và một số đồng nghiệp, trong đó có ông Nguyễn Xuân Thắng, nay là Ủy viên Bộ Chính trị, trước đây đã là lãnh đạo cấp viện, nhưng khi mua điện thoại vẫn phải nói nhỏ với nhau, vì dùng điện thoại di động chưa phổ biến.

Từ đó đến nay, điện thoại cảm ứng, Internet, mạng xã hội… đã làm thay đổi hoàn toàn cách sống, làm việc và giao tiếp. Và tôi tin rằng, chỉ 10 năm nữa, sẽ còn rất nhiều điều mà hiện tại chúng ta cũng chưa thể tưởng tượng ra.

Tôi nghĩ sự chuyển mình của đất nước không chỉ là nhờ đổi mới về kinh tế mà còn là sự thay đổi trong tư duy. Thế hệ chúng tôi, sinh ra trong hòa bình, lớn lên trong chiến tranh, rèn luyện trong bao cấp, trưởng thành trong đổi mới, có thể cảm nhận sâu sắc nhất sự thay đổi đó. Và cũng chính sự trải nghiệm đó giúp chúng tôi trân trọng hơn những gì đất nước đang có hôm nay.

-Xin cảm ơn ông!