Vướng từ tiêu chuẩn đến thực thi: Dòng vốn xanh khó chảy vào nông nghiệp

Việt Nam đang triển khai Chiến lược tăng trưởng xanh nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững, đồng thời cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 theo các mục tiêu khí hậu toàn cầu được thống nhất tại COP26. Trong đó, nông nghiệp được xác định là một trong những trụ cột quan trọng nhờ dư địa tăng trưởng lớn và vai trò thiết yếu trong bảo vệ tài nguyên quốc gia.

Theo ông Nguyễn Xuân Cường - Nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, khu vực nông nghiệp Việt Nam đang có tiềm năng tăng trưởng đáng kể, với kim ngạch xuất khẩu đạt hàng chục tỷ USD mỗi năm và còn nhiều dư địa mở rộng trong thời gian tới. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp bền vững trở thành yêu cầu tất yếu, trong đó tín dụng xanh được xem là công cụ quan trọng để huy động nguồn lực phục vụ quá trình chuyển đổi này.

Tuy nhiên, dù khung chính sách đã được thiết lập với nhiều điểm tiến bộ, khả năng tiếp cận tài chính xanh của doanh nghiệp nông nghiệp vẫn còn rất hạn chế. Báo cáo mới công bố của Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD) cho thấy, trong 97 doanh nghiệp và hợp tác xã thuộc các ngành cà phê, gạo, thủy sản, rau quả và dịch vụ nông nghiệp, chỉ có 1 đơn vị tiếp cận được vốn ưu đãi từ ngân hàng.

Việt Nam đã ban hành danh mục phân loại xanh với 7 lĩnh vực và 45 ngành, đồng thời triển khai Nghị định 156 cho phép vay tối đa 70% giá trị dự án nông nghiệp hữu cơ và tuần hoàn mà không cần tài sản đảm bảo. Hành lang pháp lý đã được hình thành, nhưng dòng vốn vẫn chưa thực sự chảy vào đúng khu vực cần thiết.

Vướng mắc từ tiêu chuẩn đến thực thi

Theo bà Hoàng Thu Trang, đại diện nhóm nghiên cứu của MSD, việc doanh nghiệp sở hữu chứng nhận nông nghiệp bền vững, dù trong nước hay quốc tế, vẫn chưa đủ để tạo lợi thế khi tiếp cận vốn ngân hàng. Trên thực tế, chứng nhận chỉ là một trong nhiều tiêu chí, trong khi các yêu cầu cốt lõi khác như tài sản đảm bảo, vốn đối ứng và phương án kinh doanh vẫn được ưu tiên.

Một rào cản khác nằm ở mức độ hiểu biết của cán bộ ngân hàng. Có trường hợp doanh nghiệp sở hữu chứng nhận hữu cơ quốc tế nhưng vẫn bị từ chối do phía ngân hàng chưa nắm rõ hoặc chưa từng tiếp cận loại chứng nhận này. Bên cạnh đó, thủ tục vay vốn còn phức tạp cũng khiến nhiều doanh nghiệp e ngại. Vì vậy, không ít đơn vị buộc phải tìm đến nguồn vay từ người thân hoặc các khoản tín dụng thông thường, vốn vẫn yêu cầu tài sản thế chấp.

Đại diện một ngân hàng cũng thừa nhận khó khăn trong việc thẩm định các dự án theo danh mục phân loại xanh, do năng lực chuyên môn của cán bộ tín dụng còn hạn chế. Chẳng hạn, với các dự án trong lĩnh vực tái chế, danh mục phân loại xanh yêu cầu đáp ứng tiêu chí về công nghệ và áp dụng “kỹ thuật hiện có tốt nhất” theo lộ trình của Chính phủ. Tuy nhiên, khái niệm này khá trừu tượng và không dễ chuyển hóa thành tiêu chí đánh giá cụ thể trong thực tế.

Ngoài ra, việc đối chiếu giữa chứng nhận quốc tế và tiêu chuẩn trong nước vẫn chưa có cơ chế rõ ràng. Doanh nghiệp có thể phải đặt ra câu hỏi liệu cần bổ sung thêm chứng nhận nội địa hay không, trong khi yêu cầu về tài sản đảm bảo vẫn không thay đổi. Điều này khiến các ưu đãi của tín dụng xanh chưa thực sự phát huy hiệu quả như kỳ vọng.

Cần thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tế

Tiến sĩ Bùi Thanh Minh nhận định, rào cản cốt lõi hiện nay nằm ở việc thiếu thống nhất trong cách hiểu tiêu chí dự án xanh giữa ngân hàng và doanh nghiệp. Khi hai bên không cùng một hệ quy chiếu, quá trình tiếp cận vốn trở nên phức tạp, kéo dài và thiếu hiệu quả.

Trong bối cảnh đó, việc thúc đẩy các sáng kiến kết nối và truyền thông chính sách cũng được xem là một hướng đi quan trọng. Hồ Xuân Hùng cho biết các chương trình như đề án truyền thông “Tín dụng xanh cho doanh nghiệp và nhà nông năm 2025” đang được triển khai nhằm nâng cao nhận thức, phổ biến chính sách và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn thông qua các hoạt động tập huấn, khảo sát và chia sẻ kinh nghiệm.

Về giải pháp dài hạn, cần xây dựng một hệ sinh thái tài chính xanh đồng bộ, trong đó chính sách, công cụ tài chính và hệ tiêu chuẩn vận hành theo cùng một logic. Đồng thời, việc lan tỏa các mô hình thành công sẽ góp phần củng cố niềm tin và thúc đẩy doanh nghiệp mạnh dạn chuyển đổi.

Một hướng đi quan trọng khác là điều chỉnh danh mục phân loại xanh theo hướng rõ ràng, dễ hiểu và phù hợp hơn với thực tiễn, đặc biệt đối với hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ. Song song đó, việc thiết kế lại các công cụ tài chính, kết hợp với vai trò của các tổ chức trung gian, được xem là chìa khóa để kết nối hiệu quả giữa thị trường vốn và khu vực sản xuất.

Trong 1–3 năm tới, nhu cầu tài chính bền vững trong nông nghiệp sẽ gia tăng mạnh, nhất là ở các lĩnh vực như canh tác bền vững, kinh tế tuần hoàn và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Điều này tạo áp lực đáng kể trong việc tháo gỡ các điểm nghẽn hiện tại, nhằm đảm bảo các chính sách tín dụng xanh không chỉ tồn tại trên giấy mà thực sự đi vào đời sống sản xuất.