Sau 20 năm vào lộ trình giảm phát thải, nhiều DN Việt chưa thể tự kiểm kê khí nhà kính

Nhận thức của doanh nghiệp còn hạn chế

Bà Vũ Thị Châu Quỳnh - Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính cho biết, chuyển đổi xanh không còn là một lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành một điều kiện tiên quyết, một "giấy thông hành" để doanh nghiệp Việt Nam tiến xa ra biển lớn cũng như hội nhập thị trường.

Do đó, việc tuân thủ tiêu chí giảm phát thải không còn là khuyến khích, mà là yêu cầu bắt buộc với doanh nghiệp. “Doanh nghiệp cần có tầm nhìn dài hạn hơn, coi tín chỉ carbon là tài sản tài chính, coi thị trường các-bon như phương thức hỗ trợ giảm phát thải”, bà Châu Quỳnh nhấn mạnh.

PGS TS Lương Đức Long, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Xi măng Việt Nam cho biết, dù câu chuyện giảm phát thải và thị trường carbon đã được đề cập từ nhiều năm trước, nhưng nhận thức và hành động cụ thể của doanh nghiệp trong ngành vẫn còn hạn chế.

“Chúng ta đã nói đến giảm phát thải hơn 20 năm nay, nhưng thực tế, nhiều doanh nghiệp mới chỉ bắt đầu tiếp cận trong thời gian gần đây. Thậm chí, có doanh nghiệp chưa thực sự quan tâm, chưa chủ động trong việc kiểm kê khí nhà kính, vẫn phải thuê đơn vị bên ngoài thực hiện thay vì tự xây dựng năng lực nội tại”, ông Long dẫn chứng.

Các quy định đối với ngành xi măng hiện nay tương đối rõ ràng. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ mức độ quan tâm và sự chủ động của doanh nghiệp còn chưa đồng đều. Bên cạnh đó, thách thức lớn nhất của ngành xi măng là chi phí đầu tư công nghệ. Hiện nay, hơn 80% sản lượng xi măng được sản xuất từ các nhà máy có quy mô lớn, với mức đầu tư từ hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD. Điều này khiến việc chuyển đổi công nghệ theo hướng giảm phát thải đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn.

Một điểm đáng chú ý được ông Long nhấn mạnh là cơ chế ghi nhận và khấu trừ phát thải đối với việc sử dụng nhiên liệu thay thế, đặc biệt là rác thải sinh hoạt. Hiện nay, nhiều nhà máy xi măng đã bắt đầu sử dụng rác thải làm nhiên liệu cho lò nung, góp phần giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, các hướng dẫn cụ thể về việc được khấu trừ bao nhiêu lượng phát thải các-bon vẫn chưa rõ ràng.

“Trên thế giới, việc sử dụng rác thải giúp giảm phát thải khí methane (CH₄) từ bãi chôn lấp đã được tính toán và ghi nhận cụ thể. Nhưng tại Việt Nam, chúng ta vẫn thiếu hướng dẫn chi tiết về việc này, khiến doanh nghiệp chưa có đủ cơ sở để mạnh dạn đầu tư”, ông Long nêu thực tế.

Do đó, Hiệp hội Xi măng Việt Nam kiến nghị các cơ quan quản lý sớm ban hành hướng dẫn cụ thể về cơ chế tính toán, khấu trừ phát thải, đặc biệt đối với các giải pháp sử dụng nhiên liệu thay thế. Đồng thời, cần tăng cường chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực, từng bước tham gia sâu hơn vào thị trường carbon.

Không thể xây dựng thị trường trong 1 sớm, 1 chiều

Về vấn đề này, ông Lachlan Simpson, Tham tán, Đại sứ quán Australia, đại diện Bộ Biến đổi Khí hậu, Năng lượng, Môi trường và Nước cho biết, kinh nghiệm của Australia cho thấy thị trường carbon không thể được xây dựng trong một sớm một chiều, mà cần phát triển theo thời gian thông qua các cách tiếp cận chính sách khác nhau.

"Chính điều này khiến Australia trở thành một trường hợp tham chiếu hữu ích, khi chúng tôi đã thử nghiệm nhiều mô hình khác nhau với thông điệp cốt lõi là quá trình hoạch định và triển khai cần thời gian. bài học cần lưu ý là thể chế, lộ trình triển khai và tính tin cậy quan trọng hơn bất kỳ thiết kế chính sách đơn lẻ nào", ông Lachlan Simpson khẳng định.

Hiện nay, thị trường carbon đã trở thành một cấu phần quan trọng của hệ thống kinh tế toàn cầu khi không chỉ gắn với các cam kết khí hậu mà còn liên quan trực tiếp đến thương mại và tài chính.

Các cơ chế như điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM) đang gắn các-bon với năng lực cạnh tranh thương mại. Đồng thời, Điều 6 của Thỏa thuận Paris mở ra cơ hội tiếp cận nguồn tài chính các-bon toàn cầu, hỗ trợ các quốc gia thực hiện các cam kết khí hậu.

Tuy nhiên, ông Simpson nhận định thách thức lớn hiện nay không phải là nhu cầu, mà là nguồn cung tín chỉ carbon có độ tin cậy cao, được bảo đảm bởi các hệ thống quản lý chặt chẽ.

Australia không áp dụng một mô hình duy nhất, mà trải qua nhiều giai đoạn điều chỉnh chính sách. Dù có nhiều thay đổi, nền tảng cốt lõi, bao gồm quản trị, hệ thống báo cáo phát thải và khung pháp lý luôn được duy trì ổn định. Ông Simpson nhấn mạnh: "Chính những yếu tố này tạo dựng niềm tin thị trường và đảm bảo tính bền vững".

Trong hơn một thập kỷ, Australia đã chuyển từ các hệ thống cấp bang sang khung quốc gia, từ cơ chế định giá carbon sang Quỹ Giảm phát thải, và hiện nay là Cơ chế Safeguard tập trung vào các cơ sở phát thải lớn.

Thực tiễn của Australia cho thấy bốn yếu tố quan trọng gồm: hệ thống quản trị mạnh mẽ và các cơ chế vững chắc; thứ 2 là hệ thống dữ liệu mạnh mẽ nhằm đảm bảo tính đáng tin cậy; thứ 3 là các động lực rõ ràng, đặc biệt là khi có các chính sách về giá cả giúp thúc đẩy các thay đổi về hành vi của các bên liên quan tham gia. Và cuối cùng là tính linh hoạt thông qua các khoản tín dụng cho phép các công ty quản lý chi phí. Những yếu tố này khi được kết hợp lại đã tạo ra môi trường hiệu quả cho thị trường các-bon được vận hành.

Ông Simpson nhận định, Việt Nam đang ở trong giai đoạn phát triển sớm. Theo đó, trọng tâm trước hết là xây dựng hệ thống MRV mạnh, thiết lập thể chế quản lý hiệu quả, triển khai thí điểm và từng bước mở rộng, đồng thời nâng cao năng lực doanh nghiệp. Bên cạnh đó, Điều 6 của Thỏa thuận Paris cũng mở ra cơ hội tiếp cận nguồn tài chính quốc tế, nếu được chuẩn bị tốt từ sớm. Kinh nghiệm của Australia cho thấy trọng tâm nên được đặt vào việc thực thi thực tiễn.